çerkeslerin 1864'te çarlık rusya’sı tarafından sürgüne tabi tutulmasının üzerinden 155 yıl geçti. kendisi de bir çerkes olan fotoğrafçı denef huvaj, 155 yıl önce ayrı düşen penehes ve karaçalılık isimli iki köyün hikayesini anlatıyor. (fotoğraflar ve yazı: denef huvaj)
penehes, maykop’a yüz elli kilometre uzaklıkta, büyük şapsığ’dan kalmış olan 4 köyden (afıpsıpe, penehes, haştuk ve pseytuk) biri. 1864'teki büyük sürgünle penehes köylülerinin büyük bir kısmı istanbul’a getirildiler. istanbul beyoğlu’na yerleştirilen köylüler oradan bandırma’ya geçti. burada tarım yapacak yerler arıyorlardı. fakat çoğunluğu sıtmaya tutuldu ve nüfusun büyük bir kısmını burada kaybettiler. bataklık bölgesinden ve hastalıktan kurtulmak için havdançeşme’ye geldiler, lakin havdançeşmeliler yeni misafirlerinden pek hoşlanmadılar ve bir süre sonra köylüler buradan da ayrılmak zorunda kaldılar.
sonunda karaçalılık’a yerleştirler. karaçalılık’a yerleşenler penehes köyünün sadece bir kısmı idi. bir kısmı alelacele bindirildikleri gemilerde, bir kısmı da getirildikleri bölgelerde hastalıktan ve açlıktan kaybedilmişti.
çerkes sürgün ve soykırımı, sadece o güne, o tarihe [21 mayıs 1864] ait bir mesele değil, daha önceden başlayan bir yok etme ve işgal politikası. fakat en büyük sürgün ve katliamın gerçekleştiği tarih bu tarih. 2 milyona yakın insan bir yıl boyunca çarlık rusya’sı tarafından osmanlı topraklarına gönderilmiş, gittikleri bölgelerde de bir arada tutulmasınlar diye ‘saldırgan, gaspçı, isyancı’ gibi tanımlarla gönderildikleri bölgeler uyarılmış, birbirlerinden ayrılmak zorunda bırakılıp farklı yerlere dağıtılmışlardır.
şapsığlar 1864'teki kıyımda ubıhlardan sonra en çok kayıp veren halklardandı. küçük bir azınlık kafkasya’da kalabilmişti ki onlar da tıpkı bu kıyıdakiler gibi darmadağındı. yıllarca yerleşik evler kurmadılar, geri dönecek gibi yaşadılar. yıllarca evlerine dönecekleri günü beklediler.
yeni yeni yerleşmeye başladıklarında ise ikinci bir sürgün ile (gönen-manyas köyleri sürgünü) tekrar 14 çerkes köyü ile birlikte köylerinden çıkarıldılar. çıkarılan kararname ile her aile sadece yanına bir kağnı arabasına sığacak kadar eşya alabiliyordu. evleri yağmalandı, eşyaları komşu köyler tarafından paylaşıldı.
afyon, sivas, tokat, urfa, muş, bitlis, konya ve malatya taraflarına dağıtılarak yeniden yerleştirildiler. daha sonra çoğunluğu tekrar köylerine geri döndü ve kendi imkanlarıyla yeniden kendilerini var ettiler.
çerkes sürgünü ve soykırımı
1763–1864 yıllarındaki rus-kafkas savaşları, tarihin en kanlı savaşlarından biri olarak kayıtlara geçti. 101 yıl süren savaşlarda 500 binden fazla kafkasyalı hayatını kaybederken, savaş sonunda yüzbinlerce çerkes anavatanını terk etmek zorunda kaldı. 21 mayıs 1864’de soçi yakınlarında kbaada vadisi’ndeki savaş çarlık rusya’sının galibiyetiyle sonuçlandı.
çarlık rusya’sı, yaklaşık 1,5 milyon çerkes’i tuapse, soçi ve sohum gibi liman kentlerinden başta varna, samsun, sinop ve trabzon olmak üzere osmanlı topraklarına sürdü. sürgün sırasındaki yol şartları, salgın hastalıklar, açlık gibi nedenlerden dolayı, resmi olmayan rakamlara göre 400 bin ila 500 bin arasında çerkes hayatını kaybetti. ağırlıklı olarak anadolu ve rumeli topraklarına sürülen çerkesler, daha sonra suriye ve ürdün gibi bölgelere göç etti.