100

1. cumhuriyet

bir zamanlar, 600 yıl hüküm sürmüş¹bilgi notu 1osmanlı devleti, geleneksel kuruluş tarihi 1299 ile saltanatın kaldırıldığı 1 kasım 1922 arasında 623 yıl ayakta kaldı; “altı asır” yuvarlamadır.kaynakça 1 dev bir imparatorluk vardı. hızla değişen dünyaya ayak uyduramayıp modernleşme trenini kaçırmış²bilgi notu 2“rica minnet yapılan reformlar”: tanzimat fermanı (1839), ıslahat fermanı (1856), ilk anayasa kanun-i esasi (1876) ve ikinci meşrutiyet (1908). her biri dış baskı ve iç bunalım koşullarında ilan edildi.kaynakça 1, 2 ve dünyadaki konumunu iyice yitirmeye başlamıştı. imparatorluğun güç kaybı öyle hızlıydı ki, rica minnet yapılan reformlar da gidişata engel olamıyordu. devletin bel kemiği hâline gelen genç osmanlı subayları rahatsızdı. sonu gelmeyen savaşlarda imparatorluk topraklarının büyük bölümü kaybedilmişti. elde bir avuç toprak kalmış, saray teslim bayrağını çekmiş ve sahipsiz kalan halk onurunu kaybetmenin eşiğine gelmişti…

işte bu düşman işgalinden kurtulan son toprak parçasının üzerinde, yeni bir ulus devlet inşa edilmeliydi. ulusların kaderlerini tayin hakkı ve ulus devlet fikri tüm dünyayı kasıp kavuruyordu. mustafa kemal ve yanında saf tutan yeni liderler, halkı imparatorluğun sadık tebaası olmaktan çıkarıp, kendi kaderini belirleyen bireyler hâline getireceklerdi. ancak bu hiç kolay değildi; karşılarında onlara hiç benzemeyen ve geçmiş düzeni sürdürmekte ısrar eden güçlü muhalifleri vardı.

ilgili bölüm · 2019osmanlı torunuosmanlı torunu olmak, türkiye’nin en uzun soluklu milliyetçi muhafazakar iktidarında popüler bir siyasi söylem hâline geldi ve toplumda bir kimlik tanımladı.→

savaş bitmiş, meclis kendi iç sorunlarıyla başbaşa kalmıştı. mustafa kemal ve muhalifleri arasındaki çekişmeler nedeniyle mecliste hükümet kurulamıyor, bir siyasi bunalım yaşanıyordu. mustafa kemal, 29 ekim günü şehir dışında olacağını öğrendiği muhaliflerinin yokluğunda, “değiştirilmesi teklif dahi edilemez” maddeleri oybirliğiyle meclisten geçirerek anayasaya ekledi³bilgi notu 3cumhuriyet, 29 ekim 1923’te 1921 anayasasını değiştiren 364 sayılı kanunla ilan edildi: “türkiye devletinin şekl-i hükûmeti cumhuriyettir.” “değiştirilmesi teklif dahi edilemez” hükmü ise 20 nisan 1924 anayasasının 102. maddesiyle geldi. ilan günü rauf orbay, ali fuat cebesoy ve refet bele gibi muhalif komutanlar ankara dışındaydı; kâzım karabekir doğu’daydı.kaynakça 7, 1. işte, yeni cumhuriyetin hikayesi böylece başlamış oldu. bu tarih, sadece cumhuriyetin doğum günü değil, yüzyıl sürecek siyasi çatışmaların da başlangıcıydı: türk, kürt, sünni, alevi…

peşpeşe yapılan devrimlere karşı isyanlar⁴bilgi notu 4şeyh said isyanı (şubat 1925) ve ardından çıkarılan takrir-i sükûn kanunu (4 mart 1925), menemen olayı (aralık 1930), dersim harekâtı (1937–38). izmir suikast girişimi (haziran 1926) istiklal mahkemelerinde idamlarla sonuçlandı; eski ittihatçılar ve terakkiperver fırka mensupları yargılandı.kaynakça 4, 1, devletin sert müdahaleleriyle bastırıldı. siyasi hedeflerine ulaşamayan muhalifler, mustafa kemal’e suikastler planladılar.

artık beyaz bir sayfada yeni bir hikaye yazma zamanıydı. kurulan çağdaş ülkenin modern bir başkenti olmalı ve bu yeni ülke en ileri kurallarla yönetilmeliydi. ortak bir alfabesi, modern eğitim müfredatı, fabrikaları, demiryolları olmalıydı.

dünyadan kötü haberler geliyordu. amerika ekonomik buhranla boğuşuyor, avrupa’da faşizm ve komünizm rüzgarları esiyordu. mustafa kemal, türkiye’yi olası bir savaştan uzak tutacak diplomatik arayışlar içindeydi.

birinci dünya savaşı’nın yıkımlarından yeni çıkmış bir dünyada lider olarak ayakta kalmak zordu. cumhuriyetin ilk adımları atılmıştı ama mecliste bir muhalefet partisi halâ yoktu. mustafa kemal’in çok partili demokrasi denemeleri⁵bilgi notu 5terakkiperver cumhuriyet fırkası (kasım 1924 – haziran 1925) şeyh said isyanının ardından kapatıldı; serbest cumhuriyet fırkası (ağustos – kasım 1930) üç ay dayanabildi ve kurucusu fethi okyar tarafından feshedildi.kaynakça 1, 4 hayalkırıklığıyla sonuçlanıyordu.

modern cumhuriyet projesine tepki, sanılandan daha fazlaydı. demokrasi planları bir süre daha ertelenmek zorundaydı. atatürk, son yıllarını giderek ağırlaşan sağlık sorunları içinde, milletine son armağanı olacak boğazlar ve hatay sorunlarıyla⁶bilgi notu 6montrö boğazlar sözleşmesi 20 temmuz 1936’da imzalandı. hatay 1938’de bağımsız devlet oldu, 1939’da türkiye’ye katıldı; atatürk 10 kasım 1938’de öldüğü için katılımı göremedi.kaynakça 1 ilgilenerek geçirdi. genç cumhuriyet, bir 10 kasım sabahı, büyük reformların yaratıcısını kaybetti.

aldığı toplumu getirdiği nokta ile tüm dünyanın saygısını toplayan atatürk’ün hikayesi, emsali olmayan bir deneyimdi. geride hiçbir mirasçı bırakmadı.

ilgili bölüm · 20171 dakikaistanbul’da 10 kasım 2017, saat 9:05.→

dünya tam da yeni bir savaşın arifesindeyken, türkiye’nin bu fırtınada savrulma şansı yoktu. meclis, ismet inönü’yü cumhurbaşkanı seçti.

ilk savaşın kazananları ve kaybedenleri, ikinci kez bir dünya savaşına girişmişti. inönü, atatürk’ün binbir zorluk içinde büyüttüğü cumhuriyeti kaybetmemek için bu savaştan ne pahasına olursa olsun uzak durmalıydı.

dünya büyük bir savaştan çıkmış, avrupa neredeyse tümüyle yok olmuştu. dünyanın yeni lideri haline gelen amerika, savaştan zarar gören ülkeleri yeniden düzene sokmak için bir plan hazırladı⁷bilgi notu 7truman doktrini (mart 1947) türkiye ve yunanistan’a askeri ve ekonomik yardımı, marshall planı (1948) avrupa’nın yeniden inşasını öngördü; türkiye ikisine de dahil edildi.kaynakça 13. amerika’nın yeni dünya düzeninde türkiye, bir parti devlet olarak devam edemezdi. chp’den ayrılarak demokrat parti’yi kuran eski başbakan celal bayar ve adnan menderes, önce ana muhalefet, sonra kısa süre içinde iktidar olmayı başardılar.

atatürk için dikilen bu gömlek, şimdi bütün görkemli yetkileriyle bayar ve menderes’e giydirilmişti. bu sistemde kazanan, her şeyi alıyordu⁸bilgi notu 81946–1960 arasında çoğunluk (liste) usulü uygulandı: bir ilde en çok oyu alan parti o ilin bütün milletvekilliklerini kazanıyordu. 1950’de demokrat parti oyların yüzde 53’üyle sandalyelerin yüzde 85’ine yakınını aldı.kaynakça 6, 10. demokrat parti de, sırası geldiğinde her şeyi aldı.

soğuk savaş’ın ortasında kalan türkiye bir tercih yapmak zorundaydı. sovyetler’in türk topraklarında hak iddia etmeye başlamasının⁹bilgi notu 9sovyetler birliği 1945’te 1925 tarihli dostluk antlaşmasını feshetti; haziran 1945’teki molotov–sarper görüşmelerinde kars ve ardahan ile boğazlarda üs talep etti, ağustos 1946 notasıyla boğazlar talebini yineledi.kaynakça 13, 3 da etkisiyle, tercihini batı’dan yana kullandı. amerika birleşik devletleri türkiye’ye çok hızlı bir giriş yaptı. askeri, siyasi, ekonomik, kültürel, her alanda artık amerikan rüzgarları esiyordu. amerikan arabaları her yerdeydi. dövüşerek bağımsızlığını kazanan ülkesinin, batı emperyalizminin ileri karakoluna dönüşmesi, dönemin muhalifi nazım hikmet’i kahrediyordu¹⁰bilgi notu 10nâzım hikmet’in “23 sentlik askere dair” şiiri (1953), kore savaşı’na asker gönderilmesine (1950) tepkidir; şair 1951’den beri yurt dışında sürgündeydi.kaynakça 18.

türkiye’yi dönüştürmüş, üç büyük seçim kazanmış ve geçirdiği büyük bir uçak kazasından¹¹bilgi notu 1117 şubat 1959’da menderes’i londra’ya götüren uçak gatwick havalimanı yakınında düştü; 24 kişiden 14’ü öldü, menderes sağ kurtuldu.kaynakça 23 da sağ çıkmayı başarmış menderes, artık zafer sarhoşuydu. ve anayasanın kendine verdiği yetkiye dayanarak, ezeli rakibini, chp’yi ve inönü’yü yok edebilirdi. ama ülkenin kurucu partisi chp’yi yok etmek, cumhuriyeti yok etmek demekti. ve devlet geleneğince bu kabul edilemezdi. bir 27 mayıs sabahı albay alparslan türkeş’in sesi radyoda duyuldu¹²bilgi notu 1227 mayıs 1960 sabahı milli birlik komitesi’nin bildirisini ankara radyosunda kurmay albay alparslan türkeş okudu. komitenin 38 üyesinden türkeş’in de aralarında olduğu 14’ü, kasım 1960’ta tasfiye edilip yurt dışına gönderildi.kaynakça 3.

2. cumhuriyet

türkiye’nin demokrasi tarihini şekillendirecek darbe mekaniği işte böyle ortaya çıkmıştı. kısacık bir demokrasi denemesiyle... albaylar bir devri kapatmıştı kapatmasına ama bundan sonrasına dair bir mutabakat yoktu. önce yaşananların faturası ödetilmeliydi. istanbul açıklarındaki yassıada’da özel bir mahkeme kuruldu¹³bilgi notu 13yüksek adalet divanı 14 ekim 1960 ile 15 eylül 1961 arasında çalıştı. 15 idam kararından üçü infaz edildi: fatin rüştü zorlu ve hasan polatkan 16 eylül, adnan menderes 17 eylül 1961’de imralı’da asıldı.kaynakça 3, 8. darbeyle tutuklanan cumhurbaşkanı, başbakan ve bakanların onur kırıcı şekilde yargılanmaları, onyıllarca sürecek bir öfke yaratacaktı.

rejimin düşmanları ortadan kaldırılmıştı ve şimdi cumhuriyeti yeniden inşa zamanıydı. askerler, kaba kuvvet uygulamayı biliyorlardı ancak anayasa yazma konusunda tecrübesizdiler. profesörlere bir anayasa yazdırıldı¹⁴bilgi notu 14istanbul üniversitesi’nden sıddık sami onar başkanlığındaki bilim kurulunun taslağı kurucu meclis’te olgunlaştırıldı. 1961 anayasası 9 temmuz 1961 halkoylamasında yüzde 61,7 evet oyuyla kabul edildi.kaynakça 5. bu anayasa metni, belki de tamamen tesadüfen, döneminin çok ötesindeydi. güçler ayrılığı, üniversite özerkliği, grev ve sendika hakları gibi kavramlarla doluydu. yeni kurulan anayasa mahkemesi, senato ve özerk üniversiteler, bu devrimin muhafızları olacaktı. sistemin kodları değiştirildi. bir demokrat parti vakası daha yaşanmaması için baraj düşürüldü; en küçük partiler bile meclise girebildi¹⁵bilgi notu 151961’de nispi temsile, 1965’te “milli bakiye” sistemine geçildi: türkiye işçi partisi 1965’te yüzde 3 oyla 15 milletvekili çıkardı. bugünkü ülke barajı 1983’te yüzde 10 olarak kondu, 2022’de yüzde 7’ye indirildi.kaynakça 6. türkiye’nin kazara özgürlükçü olan 1961 anayasasıyla, şehir merkezlerinde bir devrim havası esmeye başladı.

ilgili bölüm · 2018demokrasi şölenisiyasi partiler, 1980 darbesinden beri parlamentoya girmek için ülke genelindeki geçerli oyların en az yüzde 10’unu almak zorunda.→

ancak anadolu kasabaları hâlen darbenin etkilerini hissediyordu. başbakanın idamı sanılandan daha trajik bir olaydı. halk arasında menderes’in ruhunun bir kır atın üstünde anadolu’da dolaştığına dair efsaneler türemişti. yapılan ilk seçimde sembolü kır at olan adalet partisi, iktidara ortak olmayı başardı.

chp’nin kötü şöhreti tek başına iktidar olmaya yetmemişti. devrimin acilen bir kahramanlık hikayesine ihtiyacı vardı. yeni cumhuriyetin ilk vaadi, devrim otomobiliydi¹⁶bilgi notu 161961’de eskişehir demiryolu fabrikası’nda 129 günde dört prototip üretildi. 29 ekim 1961’de cumhurbaşkanı cemal gürsel’in bindiği araç, deposuna az yakıt konduğu için yolda kaldı; metindeki “dört ay” bu 129 güne karşılık gelir.kaynakça 22. eskişehir’de bir atölyede dört ayda üretilen ilk yerli otomobilin öyküsü de hazin şekilde sonlandı. sanayiyle kalkınmak isteyen türkiye’nin hayalleri bir süre daha ertelenmek zorundaydı.

yerli bir başarı için henüz erkendi. bu dönem, tam bir taklit çağına dönüştü. ideoloji, sanayi, sanat… dünyada ne olup bitiyorsa kopyalanarak türkiye’de yeniden üretiliyordu. ve sanayileşme, kendi siyasi cenderesini de beraberinde getirdi. ideolojiler artık her yerdeydi. türkiye’nin meclisi, ordusu, mahkemeleri, fabrikaları, sokakları ideolojiyle dolup taşıyordu. üniversiteler ise ideolojilerin karargahıydı. apollo astronotlarının¹⁷bilgi notu 17apollo 11 ekibi (armstrong, aldrin, collins) ekim 1969’daki dünya turunda ankara ve istanbul’u ziyaret etti. aktarılan söz dönem basınında dolaşan bir anekdottur; tutanaklı bir kaynağı bulunamadı.kaynakça 17, ay’dan döndükten sonra türkiye’yi ziyaret ettiklerinde söyledikleri gibi, “türkiye, ay’dan daha enteresan”dı.

dünya iki bloğa bölünmüştü. kapitalist batı ve komünist doğu askeri, siyasi, kültürel her cephede karşı karşıya geliyordu. türkiye’nin siyaseti de, iş gücü de kapitalist batı’nın hizmetindeydi.

demirel, türkiye’nin kalkınma hedeflerini sırtlanabilecek, sistemle barışık bir figür olarak işte bu dönemde ortaya çıktı. türkiye, tarihinin en büyük büyüme oranlarına demirel ile ulaştı. sanayileşme hızlanmış, şehirlerde fabrikalar kurulmuş ve işgücü köyden kente kontrolsüz bir şekilde akmaya başlamıştı. taşı toprağı altın denilen istanbul’un nüfusu şehrin eteklerinde kurulan gecekondularla giderek artıyordu. büyüyen şehirlerle birlikte türk toplumu da yeniden şekillenmeye başlamıştı.

türkiye’de 70’ler, sağ-sol kavgasıyla geçti. amerikan karşıtlığı üzerinden örgütlenen sol, kampüslerden sokaklara taşıyor, gecekondular ideolojik karargahlara dönüşüyordu. 61 anayasasının tanıdığı geniş haklar sayesinde devrim, bir ihtimaldi. ancak bir nato ülkesi, sola teslim edilemezdi. hem de soğuk savaş’ın tam ortasında. ordu, yumruğunu masaya vurdu. 61 anayasasıyla verilen haklar daraltıldı. solun sembol isimleri idam edildi¹⁸bilgi notu 18deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan 6 mayıs 1972’de ankara’da idam edildi; idam kararı tbmm’de 10 mart 1972’de onaylanmıştı. 12 mart 1971 muhtırasının ardından sıkıyönetim ve 1971 anayasa değişiklikleri geldi.kaynakça 3. ve devrim, bir ihtimal olmaktan çıktı.

askerin müdahalesi sonrası siyaset yeniden şekillenmeye başladı. dönüşüme direnen inönü’yü koltuğundan edip chp lideri olan bülent ecevit, sosyal demokrat bir programla chp’yi kitle partisine dönüştürdü. demirel’i yenerek başbakan olmayı başardı. amerika’ya rağmen başlattığı kıbrıs harekatıyla siyasi karizmasını yükseltti. anadolu tabiriyle artık o karaoğlan’dı. türkiye’nin ve ecevit’in, bedelini daha sonra ödeyeceği amerikan ambargoları¹⁹bilgi notu 19kıbrıs harekâtı (20 temmuz 1974) sonrasında abd kongresi’nin silah ambargosu 5 şubat 1975’te başladı, 26 eylül 1978’de kaldırıldı; türkiye buna karşılık ülkedeki abd üslerinin faaliyetini askıya aldı.kaynakça 13, 3 uzun yıllar süren ekonomik ve sosyal krizleri tetikledi.

özgürlükçü anayasa topluma birkaç beden büyük gelmişti. bir türlü yenişemeyen ecevit ve demirel’in istikrarsız hükümetleri, kar topu gibi büyüyen çatışma iklimi ve halkta oluşmuş tedirginlik yine o meşhur darbe mekaniğini tetikleyecekti. ve bir 12 eylül sabahı orgeneral kenan evren’in sesi televizyonda duyuldu.

ilgili bölüm · 2021tarih tekerrürtürk ekonomisi, tarihinin en zor dönemlerini yaşıyor. ancak bu defa sorun ekonomik değil.→

3. cumhuriyet

cızırtılı bir televizyon ekranında okunan bir bildiriyle, zaten ağır aksak işleyen demokrasi yine bir darbe yemişti. bu, kana bulanmış bir darbeydi²⁰bilgi notu 20tbmm darbe ve muhtıraları araştırma komisyonu raporuna (2012) göre 12 eylül döneminde 650 bin kişi gözaltına alındı, 230 bin kişi yargılandı, 517 kişi için idam istendi, 50 kişi idam edildi; 1 milyon 683 bin kişi fişlendi.kaynakça 8. toplumun yanı sıra ideolojileri de silindir gibi ezip geçmişti. geçmişin tüm kahramanları siyaset sahnesinden silindi. kendini atatürk zanneden bir general, türkiye’nin siyasi algoritmasını baştan aşağı değiştirmişti. ülke, kuvvet komutanlarından oluşan milli güvenlik konseyi tarafından yönetilmeye başladı. artık maceralara gerek yoktu. yakın dönem türkiye’sine dair bildiğimiz, hatırladığımız ne varsa işte bu dönemde oluştu.

insanlar çok yorgundu. önceki yıllar hırpalayıcı geçmişti. bu siyasetsiz ortamda, demirel’in ve darbe hükümetinin ekonomi bürokratı turgut özal, kurduğu anap ile milli güvenlik konseyi’nden yönetimi devraldı. ideolojisiz, icracı bir başbakan olan özal, kısa sürede popüler bir siyasi profile dönüştü.

tek kanallı televizyon renklenmiş²¹bilgi notu 21trt, 1981–82 deneme yayınlarının ardından 1984’te tümüyle renkli yayına geçti; ikinci kanal trt 2 1986’da açıldı.kaynakça 19, türkiye küresel piyasalara açılmış, deneysel neoliberal politikalar ile toplumsal meselelere daha az duyarlı bir özal nesli yetişmişti. gerçek hayat ise televizyondaki kadar renkli değildi. cumhuriyetin hasıraltı edilmiş ne kadar sorunu varsa, silahlı örgütler ve gizli tarikatler hâlinde geri dönmüştü. türkiye, bildiğiniz gibiydi.

90’ların başında halk, karanlık bir iklimin hüküm süreceği bu dönemi anlamlandırmaya pek de hazır değildi. 90’lar, demirel’in dediği gibi, “devletin rutinin dışına çıktığı yıllar”dı²²bilgi notu 22demirel’in bu ifadeyi susurluk kazasının (3 kasım 1996) ardından kullandığı aktarılır; kaza, siyaset–emniyet–mafya ilişkisini görünür kılmış, tbmm susurluk komisyonu 1997’de rapor yazmıştı.kaynakça 20, 23. devleti muhafaza etme rolü, şimdi derin devletindi. 12 eylül’ün oluşturduğu şiddet sarmalı, pkk’yı bir avuç eşkiya olmaktan çıkarıp büyük bir silahlı örgüte dönüştürmüştü. devletin rutinden sıyrılıp oluşturduğu kontrgerilla ile terörle mücadele yöntemleri büyük bir karanlığı da beraberinde getirdi. cumhurbaşkanı, generaller, iş adamları, gazeteci ve aydınlar şaibeli şekilde öldü veya öldürüldü²³bilgi notu 23yalnız 1993 yılında: gazeteci uğur mumcu (24 ocak), bakan adnan kahveci (5 şubat), jandarma genel komutanı eşref bitlis (17 şubat), cumhurbaşkanı turgut özal (17 nisan). özal’ın ölümü 2012’de mezarının açılıp otopsi yapılmasıyla yeniden soruşturuldu.kaynakça 20. sonrasında daha çok yükselen terör, ekonomik sıkıntılar ve istikrarsız koalisyonlar…

medyanın en denetimsiz, dolayısıyla en özgür günleriydi. yeni yeni türeyen özel televizyonlar²⁴bilgi notu 24ilk özel kanal star 1, 1990’da yayına yurt dışından uydu üzerinden başladı; trt’nin yayın tekeli temmuz 1993 anayasa değişikliğiyle (madde 133) kalktı, rtük 1994’te 3984 sayılı kanunla kuruldu.kaynakça 19, gazeteler ve radyolar kamuoyunu şekillendiren sihirli birer değnek gibiydi. manşetler siyaseti dizayn etmek için kullanılıyordu.

ve bu kaotik yıllar, türkiye’nin unuttuğu başka bir acı gerçeklikle karşılaşana kadar sürdü. 17 ağustos’ta sabaha karşı gölcük’te meydana gelen deprem²⁵bilgi notu 2517 ağustos 1999, saat 03.02; büyüklük 7,6. resmi bilanço 17 bin 480 ölü, 43 bin yaralı; kocaeli, sakarya, yalova ve istanbul en ağır hasarı gördü.kaynakça 11, tüm siyasi ve ekonomik dengeleri alaşağı etmişti.

bankaların domino etkisiyle peşi sıra battığı 2001 krizi²⁶bilgi notu 2619 şubat 2001’deki milli güvenlik kurulu toplantısında cumhurbaşkanı sezer ile başbakan ecevit arasındaki gerilim piyasayı çökertti; 22 şubat’ta dalgalı kura geçildi. kemal derviş 2 mart 2001’de ekonomiden sorumlu bakan oldu, “güçlü ekonomiye geçiş programı” 14 nisan 2001’de açıklandı.kaynakça 21, o güne dek bildiğimiz siyasetin sonunu getirecekti. toplum ilk kez hiç olmadığı kadar çok konuşuyor ve iktidarı eleştiriyordu. değişim kaçınılmaz hâle gelmişti.

bütün bu krizlerin ortasında, devletin kara listesindeki genç siyasetçi recep tayyip erdoğan²⁷bilgi notu 27erdoğan 27 mart 1994’te yüzde 25,2 oyla istanbul büyükşehir belediye başkanı seçildi. aralık 1997’deki siirt konuşması nedeniyle 1998’de 10 ay hapse mahkûm oldu, 1999’da dört ay yattı ve siyasi yasaklı hale geldi. ak parti 14 ağustos 2001’de kuruldu.kaynakça 1, 10, milli görüş gömleğini çıkarıp kurduğu ak parti’yle bir dip dalgayı arkasına almış, türk siyasetinde yeni bir dönemi açmaya hazırlanıyordu.

ilgili bölüm · 2025muhtar bile olamazerdoğan, istanbul’dan başlayıp türkiye’nin en güçlü koltuğuna giden yolun taşlarını bizzat kendi elleriyle, büyük bedeller ödeyerek dizmiştir.→

ak parti, ilk döneminde çözülmesi gereken bir dizi iç ve dış sorunu kucağında buldu. cumhuriyetin uzun süredir çözülmemiş sorunlarını dillendirmeye başladı.

erdoğan, beklentilerin aksine, derviş’in yolundan ilerlemeyi seçti. avrupa birliği üyeliği için darbe anayasasını büyük oranda değiştirdi, ekonomide ve yargıda yapısal reformlar yapıldı.

erdoğan, belediye başkanı seçildiği günden beri siyasi engellere maruz kalmış ve dersine çalışıp devletin reflekslerini iyi ezberlemişti. siyasi yasaklar, muhtıralar, kapatma davaları ve darbe girişimlerine karşı hazırlıklıydı. ancak “alnı secdeye değen” kadrolara ihtiyacı vardı.

28 şubat ikliminin²⁸bilgi notu 2828 şubat 1997 milli güvenlik kurulu kararları (“postmodern darbe”); refah–yol hükümeti 18 haziran 1997’de istifa etti, refah partisi ocak 1998’de kapatıldı.kaynakça 3 yarattığı mağduriyetten güç alarak büyüyen gülen cemaati, başta ordu olmak üzere devletin hemen her kadrosunda gizli bir örgütlenme içindeydi.

erdoğan’ın koşulsuz destek verdiği bu süreç, ak parti’ye kapatma davası²⁹bilgi notu 29yargıtay cumhuriyet başsavcılığı 14 mart 2008’de ak parti’nin kapatılmasını istedi. anayasa mahkemesi 30 temmuz 2008’de kapatma için gereken 7 oyun bir eksiğiyle (6’ya 5) partiyi kapatmadı, hazine yardımını yarı yarıya kesti.kaynakça 14 açılmasıyla tam anlamıyla bir ittifaka dönüştü. cemaatin yüksek yargıyı kontrol etmesi için anayasa değiştirildi³⁰bilgi notu 3012 eylül 2010 halkoylaması yüzde 57,9 evet oyuyla kabul edildi; hâkimler ve savcılar yüksek kurulu ile anayasa mahkemesi’nin yapısı ve üye seçimi değişti.kaynakça 10. cemaat, iktidarın verdiği güçle daha da cesur davranmaya başladı. kürtlerle barış sürecini sabote etti, toplumsal olayları kışkırttı. toplumun iktidara yüksek sesle karşı çıktığı bir dönemde cemaat artık paralel devletini kurmuştu. erdoğan’ın ailesine kadar uzanan yolsuzluk soruşturmaları³¹bilgi notu 3117 ve 25 aralık 2013 operasyonları: üç bakan istifa etti, hükümet soruşturmaları “yargı darbesi” olarak niteledi; dosyalar 2014’te takipsizlikle kapandı.kaynakça 23 ise bir milat oldu. erdoğan, bu belirsiz ve karışık dönemde kontrolü ele almak için giderek sertleşmeye başladı.

ilgili bölüm · 2024adalet mülkünrejimin açıklarından sızan hakim gül altınok ve bürokrasi çetesinin kurdukları suç ağı, türkiye’de hukuka olan inancın neden yok olduğunun bir kanıtı.→

artık ne erdoğan eskisi gibiydi, ne de ak parti. giderek yalnızlaştığını hisseden erdoğan, eski dostlarıyla yollarını ayırmaya başladı. özal’ın da bir zamanlar ortaya attığı, türk tipi başkanlık modelini dillendirmeye başladı. fakat bu kolay olmayacaktı. suriye’deki iç savaş, türkiye’yi de içine çekiyordu. savaştan kaçıp türkiye’ye sığınanlar milyonlara ulaşmış³²bilgi notu 32göç idaresi verilerine göre geçici koruma altındaki suriyeli sayısı 2015 sonunda 2,5 milyonu, 2019’da 3,6 milyonu aştı.kaynakça 16, sınırda kürt devleti oluşmaya ve türkiye’de iç çatışmaları tetiklemeye başlamıştı. bu iklimde gidilen seçimlerde, erdoğan’ın başkanlık sistemine karşı bir kampanyayla ilk kez barajı aşarak meclise giren kürt partisi³³bilgi notu 337 haziran 2015 seçiminde hdp yüzde 13,1 oyla 80 milletvekili çıkardı; ak parti 2002’den beri ilk kez tek başına çoğunluğu kaybetti.kaynakça 10, ak parti’nin tek başına iktidar olmasını engelledi. erdoğan, barış sürecinin sona erdiğini açıklayarak ülkede yeniden seçim kararı aldı. yüzlerce insanın katledildiği bombalı saldırılarla³⁴bilgi notu 34suruç (20 temmuz 2015, 33 ölü) ve ankara garı (10 ekim 2015, 103 ölü) saldırıları; ikincisi türkiye tarihinin en çok can alan terör saldırısıdır.kaynakça 23 geçen propaganda dönemi, 1 kasım’da ak parti’yi tarihinin en yüksek oyuyla³⁵bilgi notu 351 kasım 2015’te ak parti 23,7 milyon oy (yüzde 49,5) ve 317 milletvekiliyle iktidara döndü. oy sayısı olarak rekor; oy oranı olarak 2011 seçiminin (yüzde 49,8) hemen altında.kaynakça 10 yeniden iktidara taşıdı. ancak erdoğan, muhafazakar demokrat olarak çıktığı yoldan artık çok uzaktaydı.

ve bir 15 temmuz gecesi yurtta sulh konseyi’nin bildirisi televizyonlarda duyuldu.

ilgili bölüm · 2018teşebbüs15 temmuz 2016 gecesi türk silahlı kuvvetleri içindeki bir cunta, köprüleri kapatıp meclisi bombalayarak yönetime el koymaya girişti.→

4. cumhuriyet

bu darbe teşebbüsü, diğerlerinden farklıydı. herkes uyurken değil, bütün ülkenin ayakta olduğu akşam saatlerinde başlamıştı. bu kez silahın başında rejimin muhafızları değil, devletin henüz yeni terör örgütü ilan ettiği fethullahçılar vardı. on saatten uzun süren bu girişim, başarısız oldu³⁶bilgi notu 36resmi bilançoya göre darbeciler hariç 251 kişi öldü, 2 bin 196 kişi yaralandı. olağanüstü hal 21 temmuz 2016’da ilan edildi, yedi kez uzatılarak 19 temmuz 2018’e dek sürdü.kaynakça 9. ancak artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktı. 2 yıl sürecek ohal ilan edildi. yalnızca darbeye karışan fethullahçılar değil, devletin kara listesindeki birçok kesim de ohal’den etkilendi.

erdoğan, yanı başındaki yaverinin bile fetö’cü olduğunu öğrenince, kaygılar içinde radikal hamlelere yöneldi. iktidarını koruyacak bir zırh olan başkanlık sistemini apar topar referanduma sundu³⁷bilgi notu 3716 nisan 2017 halkoylaması yüzde 51,4 evet oyuyla kabul edildi; cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi 24 haziran 2018 seçimlerinin ardından 9 temmuz 2018’de yürürlüğe girdi.kaynakça 15, 10.

türkiye’de rejim baştan aşağı değişmiş, denge ve denetim mekanizmaları ortadan kaldırılmıştı. en küçük idari işlem bile başkanın ıslak imzasına bağlandı. artık türkiye’deki her şey doğrudan ve sadece başkan erdoğan’ın iki dudağının arasındaydı.

toplum, türk-islam sentezi politikalar ve güvenlikçi bir dille yeniden kurgulanmaya başladı. türk ordusu ve istihbaratı; bölgesel bir güce dönüşüyor, savaşlarda aktif rol alıyordu. erdoğan, agresif dış politikayla dünyaya meydan okurken, içeride de kendini bir taraf olarak gördüğü kültür savaşında yeni cepheler açıyordu.

ilgili bölüm · 2022herkes çok gergin1994’ten bugüne dek girdiği 15 seçimden de zaferle çıkan erdoğan, siyasi yolculuğunun en kritik dönüm noktasında.→

rejimin etkileri toplumda tam tartışılamadan felaketler art arda geldi. tüm dünyayı esir alan bir pandemi, rekor kıran enflasyon ve yakın tarihin en büyük depremleri³⁸bilgi notu 38türkiye’de ilk covid-19 vakası 11 mart 2020’de açıklandı. yıllık enflasyon ekim 2022’de yüzde 85,5 ile 24 yılın zirvesine çıktı. 6 şubat 2023 kahramanmaraş depremleri (7,7 ve 7,6) resmi rakamla 53 bin 537 can aldı, 11 ili etkiledi.kaynakça 12, 11 peşpeşe yaşandı. türkiye’nin rotasını belirleyeceği 2023 seçimleri, yıllar sonra ilk kez bir iktidar değişimine sahne olabilirdi. anketler de, ekonomik istikrarsızlık içinde toplumun otoriter bir yönetim biçimini tercih etmeyeceğini söylüyordu. erdoğan rejimine karşı olan kesimler, bir masa etrafında bir araya geldi.

ilgili bölüm · 2021vebaveba mikrobu, hazırlıksız yakaladığı toplumların çatlaklarına yerleşir.→

ilgili bölüm · 2023kader planıfelaketler art arda gelir. siyasetin ve toplumun fay hatları görünür olur.→

ve sandıklar açıldı³⁹bilgi notu 3914 mayıs 2023 ilk turunda erdoğan yüzde 49,5, kılıçdaroğlu yüzde 44,9 oy aldı; 28 mayıs ikinci turunda erdoğan yüzde 52,2 ile yeniden seçildi.kaynakça 10. erdoğan kültü, modernleşme teorisi başta olmak üzere siyasi ve sosyolojik birçok terminolojiyi yerle bir etmişti.

ve cumhuriyet, yüzüncü yaşında büyük bir sessizliğe gömülmüştü.

vesayet rejimi, terör örgütleri, mafyalar, gazeteciler, aydınlar, muhalefet liderleri, amerika… yenilebilecek kim varsa, ne varsa herkes yenilmişti. artık yenilecek kimse kalmamıştı.

işte bizim yüzyıllık cumhuriyetimizin hazin hikayesi.