bitmeyen gece [visual essay]
saat sabah 07:00, güneş henüz yok. yaz saati uygulaması kalıcı hale geldiğinden beri kışın güneşin saatler boyu doğmadığı türkiye’de hafta içi bir sabah nasıl yaşanıyor?
tanımlar
kış saati: gmt + 2 konumunu merkez alan saat. türkiye’nin batısındaki (izmit) 30 derece meridyeninin yerel saati esas alınıyor.
yaz saati: gmt +3 konumunu merkez alan saat. türkiye’nin doğusundaki (ığdır) 45 derece meridyenin yerel saati esas alınıyor.
kalıcı yaz saati: tüm yıl boyunca uygulanan yaz saati. türkiye, ekim 2016'dan bu yana kalıcı yaz saati uygulamasına geçmiş durumda.
kafası karışanlara: kalıcı yaz saati uygulaması
- 26 aralık 1925 tarihinde “günün yirmi dört saate taksimine dair kanun” yasalaştı. bu kanun dahilinde, her yıl mart ayında mevcut saat 1 saat ileri alınırken, ekim ayında 1 saat geri alınıyordu.
- 2008 yılında enerji ve tabii kaynaklar bakanlığı gmt 2,5 zaman diliminin oluşturulup kullanılmasını önerse de bu konuyla ilgili bir ilerleme sağlanamadı.
- yapılan planlara göre bakanlar kurulu’na gönderilecek yeni kanun tasarısı ile 2013 ekim ayında son kez kış saati kullanılması planlanıyordu. ancak daha sonra bu tasarıdan da vazgeçildi.
kafa karıştıran tarih değişiklikleri
- mart 2011'de yüksek öğretime giriş sınavı (ygs) nedeniyle yaz saatine geçiş bir gün ileri alındı; mart 2012'de ise yine üniversite sınavı nedeniyle bir hafta önceye alındı. mart 2014'te bu kez yerel seçimler nedeniyle yaz saati uygulaması bir gün geç başlatıldı.
- 1 kasım genel seçimler nedeni ile 2015 yılında yaz saatinin bitişi 25 ekim’den 8 kasım tarihine ertelendi.
- enerji ve tabii kaynaklar bakanlığı’nın yaz saati uygulamasının devamlı hale gelmesine ilişkin yazısı sonrası, bakanlar kurulu’nun bu konuda aldığı karar, 8 eylül 2016 tarihinde resmi gazete’de yayımlandı. karar, ekim 2016'dan itibaren uygulanmaya başlandı.
kalıcı yaz saati uygulamasını durduran danıştay kararı
- burcu berent adlı vatandaşın uygulamaya itiraz ederek başbakanlık ve enerji bakanlığı’na karşı açtığı dava, eylül 2017'de karara bağlandı. danıştay idari dava daireleri kurulu, 14 eylül tarihinde aldığı kararla yürütmeyi durdurdu. kararda, “bakanlar kurulu’nun yetki kullanımını aştığı ve yaz saatini kalıcı kılındığı” belirtildi.
- danıştay kararı sonrası, 23 ekim 2017 tarihinde bakanlar kurulu “yaz saati uygulamasının bir yıl süreceği ve 28 ekim 2018 tarihinde saatlerin bir saat geri alınacağı” yönünde karar aldı. resmi gazete’nin 28 ekim 2017 tarihli sayısında bu karar yayımlandı.
- ancak, yine 23 ekim tarihinde yaz saatinin kalıcı hale getirilmesine ilişkin düzenleme meclis plan ve bütçe komisyonu’nda görüşmeleri süren torba tasarıya eklendi. bakanlar kurulu’nu yaz saati uygulamasında yetkili hale getirilen tasarı, kasım 2017'de tbmm genel kurulu’nda kabul edildi. böylece yıl boyu yaz saati uygulaması bir kez daha kalıcı hale getirildi.
- yaz saati uygulamasının devam ettirilmesine ilişkin cumhurbaşkanlığı kararı, 2 ekim 2018 tarihinde resmi gazete’de yayımlandı. kararla, yaz saati uygulanması hakkındaki 23 ekim 2017 tarihli ve 2017/10921 sayılı bakanlar kurulu kararının da yürürlükten kaldırıldığı kaydedildi.
sonuç: 2018 yılında kış saati uygulamasına geçilmeyecek.
mukayese
kalıcı yaz saati uygulamasıyla ilgili kamuoyunda öne çıkan farklı görüşleri karşılaştırdık.
“mesai saatlerinde aydınlık süresini arttırdı”
1enerji ve tabii kaynaklar bakanı berat albayrak, istanbul teknik üniversitesi’nin 2017 yılında yaptığı çalışmanın sonuçlarına göre aydınlık süresinin arttığını belirtti.
“8.00–17.00, 8.30–17.30, 9.00–18.00 mesai saatleri için ayrı ayrı 81 il için çalışma yapılmış, yaz saati uygulamasının toplam aydınlık süresini artırdığı tespit edilmiştir.”
“elektrik kullanımında tasarruf sağladı”
2 istanbul teknik üniversitesi, 2017 yılında hazırladığı raporda, enerji tasarrufu elde edildiğini dile getirdi: “diğer saatlerdeki tüketim düşüşleri sabah oluşan artışın önüne geçtiği için elektrik tüketiminde kümülatif anlamda tasarruf elde edildi. sabahın erken saatlerinde sadece aydınlanmak için tüketilen elektrik, akşam saatlerinde çok daha fazla ihtiyaç için kullanıldığından kışın iş dönüşünün karanlık saatlere denk gelmesiyle özellikle 17.00–22.00 saatleri arasında aşırı tüketime sebep olurken, havanın geç kararmasıyla bu saatlerdeki yoğun tüketim de azaldı.”
“uygulama döneminde elektrik tüketiminde yaz saati uygulamasıyla sağlanan toplam tasarruf 1 milyar 308 milyon 297 bin kilovatsaat olarak hesaplandı. elde edilen bu değerin ekonomik karşılığının ise tek zamanlı tarifeler için 538 milyon 689 bin 139 lira ve üç zamanlı tarifeler için de 801 milyon 602 bin 430 liraya karşılık geldiği belirlendi. “
“doğu illerinde hava erken kararmıyor”
3enerji ve tabii kaynaklar bakanlığı’nın 2011 yılında yaptığı çalışmaya göre, kış saati uygulaması devam ederken doğu illerinde havanın 16.00’dan önce kararması bölge ekonomisini kötü etkilemekteydi. referans meridyenin batıdan doğuya alınıp kalıcı yaz saatine geçilmesiyle doğu illerinde ekonomik gelişme öngörülüyordu. itü’nün çalışmasına göre, “doğuda aydınlıktan daha fazla yararlanılmasının, sosyal hayatı, ulaşımı, ısınmaya ve güvenliğe oldukça olumlu etkisi oldu.”
“özellikle doğu illerinde kışın havanın 16.00'dan önce karardığı düşünüldüğünde ticaretin yeterince gelişememesinin sebeplerinden biri olduğunun da söylenebileceği belirtiliyor.”
- gazeteci frederike geerdink, 2014 yılında diken’de yayınlanan “diyarbakır ve doğusu yanlış zaman diliminde yaşıyor, farkında mısınız?” başlıklı yazısında gmt+3 zaman diliminin kullanılması gerektiğini dile getirmişti. geerdink’e göre zaman diliminin gmt +2'de olması yöre halkı için epey zorluk çıkartıyordu. güneşin çok erken saatlerde doğması ve aynı şekilde erken saatlerde batması diyarbakır ve doğusunu akşam erken saatte karanlığa mahkum ediyordu:
“kışın saat dörtte hava kararmaya başlıyor, hatta aralıkta daha bile erken. bunun sebebi kuzey avrupa ülkelerindeki gibi günlerin kışın kısa olması değil, yaşanan zamanla saatlerin gösterdiği zaman arasındaki uyumsuzluk. (…) çocuklar eve karanlıkta dönüyor. (…) sabah saat altıda yataklarında uyurken doğan güneşin kimseye faydası yok.”
“teknolojik cihazlara zarar vermiyor”
4evrim ağacı yazarı çağrı mert bakırcı 2015 yılında sitede yer verilen yazısında saatleri ileri-geri almanın ve yaz/kış saati uygulamasının sanılanın aksine işe yaramadığını ve olumsuz sonuçları olduğunu dile getirdi.
“sadece zaman takibini zorlaştırmakla kalmaz; aynı zamanda seyahatleri, fatura işlemlerini, kayıt tutulma süreçlerini olumsuz etkiler; dahası, tıbbi cihazların, ağır ekipmanların, yüksek teknolojik cihazların ve bilgisayarlarını çalışmasını bozar ve tabii ki, uyku döngüsünün sapmasına neden olur.”
“gün doğumunu fark ediyoruz”
5ahaber tarafından kalıcı yaz saati uygulamasına ilişkin yapılan yayında, “düzenli uykuyla bireylerin vücut sağlığı korunacak, sağlıklı bir türkiye daha verimli olacak. güneşin doğuşunda uyanık olan kişilerin vücut enerjisi yüksek olacak. ibadetler için uyku iki parçaya bölünerek biyolojik saat bozulmayacak. avrupa ülkelerinde de güneş geç doğmakta ve insanlar karanlıkta işe gitmekte.” argümanları sunuluyor. yazar senai demirci, twitter’da 2000'e yakın rt ve 7000'e yakın beğeni alan paylaşımında “saati geri almayarak iyi ettik” dedi:
“gün doğumunu fark ettik. sabah namazını kaçır-a-mıyoruz artık; iş yerinde sabah namazı kılmak mümkün. günün en tatlı anına ‘sabahın körü’ diye iftira atmalar bitti, ‘sabahın nuru’nu sevdik. istanbul’u şafakta seyretme fırsatı bulduk.”
“batı ülkelerinin mesai saatleriyle uyuşmazlık var”
1chp izmir milletvekili murat bakan’ın 2016 yılında verdiği soru önergesine göre “özellikle batı ile çalışan iş dünyasının artan saat farkı ile aksamalar yaşaması ekonomide sorunları tırmandırıyor.”
“londra ile aramızda mesai çakışması sadece 2–3 saate indi. amerika’nın büyük bölümü ile bağımız neredeyse kopmuş durumda. türkiye’de saat 17.00 olduğunda, yani mesai bitmek üzereyken, abd’nin doğu kıyısında mesai yeni başlıyor. batı kıyılarında bu fark daha da fazla. örneğin, londra’daki bir finans kuruluşu eğer türkiye piyasasında işlem yapmak istiyorsa, yeni düzenlemeyle kış aylarında londra — istanbul arasındaki saat farkı 3’e çıktığı için, türkiye’de yapılacak bir finansal işlem için son emir saati londra saatiyle 14.40 olacak. yaz aylarındaysa, aradaki saat farkı avrupa’da saatlerin ileri alınması nedeniyle tekrar 2’ye düşecek. yatırımcılar zor durumda, yurtdışı piyasalarla bozulan senkronizasyon sebebiyle istedikleri gibi işlem yürütemez duruma geldi. zaman dilimi değişikliği, daha önce bakanlar kurulu’na geldiğinde ‘küresel borsalarla senkronun yitirilebileceği ve uluslararası ticari ilişkilerde aksama olabileceği’ gerekçeleriyle rafa kaldırılmıştı.”
- ekim 2016'da borsa istanbul’un 30 dakika geç açılıp geç kapanmasına karar verildi: “abd ve avrupa’da yaz saati uygulaması sona erdiğinde borsa istanbul’un abd piyasalarını yakalaması mümkün olmayacak, avrupa borsalarıyla ortak işlem saatleri de azalacaktı. borsa istanbul yönetiminin saat değişikliği kararıyla yabancı yatırımcının işlem yapmasını sağlayacağı belirtilirken, borsa istanbul 09.30 yerine 10.00’da açılacak, 17.30 yerine 18.00’de kapanacak.”
“tasarrufa değil israfa yol açtı”
2tmmob elektrik mühendisleri odası’nın (emo) yaptığı hesaplamaya göre elektrik kullanımında artış görüldü: “emo’nun resmi olarak açıklanan enerji tüketim verileri üzerinden bir önceki yılın aynı ayına göre yaptığı hesaplamada; 2016 yılının kasım ayında yüzde 6.66; aralık ayında yüzde 5.97 elektrik tüketim artışı kaydedildiği ortaya konulmuştur. aralık 2016 ve ocak 2017'de türkiye`nin elektrik ihtiyacının karşılanamadığı doğalgaz ve elektrik üretim krizi yaşanmıştı. bu nedenle bu aylardaki tüketim artışları, elektrik verilemediği için baskılanmıştır. buna rağmen elektrik tüketim artışı ocak 2017'de de yüzde 5.75 olmuştur. artış oranı şubat 2017’de yüzde 6.22, mart 2017'de ise yüzde 6.43`e ulaşmıştır.”
“kalıcı yaz saatinin uygulandığı kasım 2016 ve mart 2017 arasında yaklaşık 7 milyar kilovatsaat fazladan tüketim ortaya çıkmıştır, mesken kullanıcılarına uygulanan bir kilovat saatlik elektrik bedeli olan 41 kuruş üzerinden hesaplandığında 2.8 milyar liralık bir ekonomik maliyet ortaya çıkmıştır.”
“öğrencilerin okula gidişi karanlıkta”
3özellikle batı bölgelerdeki büyük şehirlerde yaşayan pek çok anne-baba, çocuklarını karanlıkta okula göndermekten şikayetçi. bu nedenle okul başlangıç saatlerinde valiliklerce düzenlemelere de gidildi.
“bu yıla da geçerli olacak tekli saat uygulamasının ilk kez uygulandığı 2016–2017 eğitim öğretim yılında özellikle ikili eğitim-öğretim yapan okullardaki öğrencilerin kış aylarında sabah okula çok erken gitmeleri kaynaklı eğitim, öğretim ve ulaşım konularında sıkıntılar ve yakınmalara valiliğimize (istanbul valiliği) intikal etmiştir. bu sorun ve sıkıntıları çözmek amacıyla konunun tarafları olan okul idareleri ve servis taşıyıcıları başta olmak üzere ilgili kurumlarla yapılan görüşmelerde ilimizde ikili eğitim- öğretim yapan anaokulu, ilkokul ve ortaokullarda eğitim öğretimin sabah başlama saatinin daha ileri saate alınmasının uygun olacağı görüşüne varılmıştır. bu kapsamda valiliğimizce 2017–2018 eğitim öğretim yılında ilimizde ikili eğitim yapan anaokulu-ilkokul ve ortaokullarda eğitim öğretimin en erken sabah 08.00’da başlaması kararı alınmıştır.”
“sabah saatlerindeki trafik kazaları arttı”
4 kktc’de kalıcı yaz saati uygulaması nedeniyle karanlıkta okula gitmek zorunda kalan liseliler, bir servis aracının yaptığı kazada iki öğrencinin hayatını kaybetmesinin ardından meclis ve başbakanlık’a yürüdü. öğrenciler, ‘yollar mezar olmasın’, ‘karanlıkta okula gidilmez’, ‘canımız yanıyor’ sloganları attı. tepkilerin ardından kktc cumhurbaşkanı mustafa akıncı başkanlığında toplanan bakanlar kurulu, mesai saati başlangıç ve bitiş saatlerinde, 5 tondan ağır araçların trafiğe çıkışını yasakladı. milli eğitim bakanlığı ise, sendikalarla birlikte, okul saatlerinin yeniden belirlenmesi için çalışma başlattı. kktc, ekim 2017'de yeniden kış saati uygulamasına döndü. kalıcı yaz saatini uygulamama kararı, ab üyesi olan kıbrıs rum kesimi’yle oluşan saat farkının da önüne geçti ancak bu sefer de türkiye ile bir saatlik zaman farkına yol açtı.
“gün doğmadan kalkmak zorunda kalınıyor”
5emo’ya göre “elektrik tüketiminin yoğun olduğu istanbul, ankara, kocaeli, izmir ve bursa gibi büyük illerde sabah okula ve işe gitmek için gün doğmadan kalkılmak zorunda kalınması hane tüketimlerini artırdı.” faturalardaki artışın yanı sıra, bu bölgelerde yaşayan ve özellikle özel sektörde çalışan kimi vatandaşlar, karanlıkta işe gittikleri ve gün karardıktan sonra işten çıktıkları için gün ışığını göremediklerinden de şikayetçi.
ipucu · 140journos SO’dan tüm fotoğraf ve video hikayeler için, so.140journos.com’u ziyaret edin. hikaye güncellemelerinden haberdar olmak içinse, instagram.com/140journos’u takip edin.