yıllardır vatandaşların ceplerinden paketleri topluyor, bir daha içmeyeceklerine dair imza alıyor… erdoğan’ın sigara ile amansız savaşı: “bırakırız yok, bıraktım”
derleme: cansu dirim/140journos, kerem üzdiyen/ 140journos yaz stajı
2003 21 mayıs’ta tütün kontrolü çerçeve sözleşmesi (tkçs)dünya sağlık örgütü’nün 56. dünya sağlık asamblesi’nde kabul edildi ve 28 nisan 2004'te tkçs türkiye adına sağlık bakanı recep akdağ tarafından imzalandı. tkçs tütün kullanımının giderek artmasına, dünya çapında sağlığa olan tehdidine ve tütün şirketleri tarafından gelişmekte olan ülkelerde pazar oluşturma stratejilerine karşı geliştirilen ve dünyada tütün kontrolüne yönelik ilk uluslararası anlaşmadır. amacı evrensel standartlar koyarak tütünün zararlarını ortaya serip kullanımını azaltmaktı. türkiye bu dönemde yapılanlarla sözleşmeyi en iyi takip eden ülkelerden oldu.
2006 7 ekim tarihinde ‘ulusal tütün kontrol programı’ başbakanlık genelgesi olarak yayımlandı. “tütün kontrol çerçeve sözleşmesi” kapsamında yapılacak çalışmaların planlanması ve ülkede sigara tüketimin kontrol altına alınarak vatandaşların, özellikle gençlerin korunması amacıyla sağlık bakanlığı’nca 2006–2010 yıllarını kapsayacak şekilde bir “ulusal tütün kontrol programı” hazırlanmıştı.
programın temel hedefi, 2010 yılına kadar ülkemizde 15 yaş üzerinde sigara içmeyenlerin oranını % 80'in üzerine çıkarmak, 15 yaş altında ise % 100'e yakın olmasını sağlamaktı. programda tütünle alakalı bilinçlendirme stratejileri, sigara bırakmaya yardımcı stratejiler, fiyatları vergi yoluyla arttırma, pasif içiciliği engelleyecek kapalı alan yasağı gibi stratejiler, reklamın engellenmesi ve gençlere ulaşabilirliğini engelleme yer alıyordu.
2007 aralık ayında 81 ilde ‘il tütün kontrol kurulları’ oluşturuldu ve tütünle mücadele etkinlikleri yerel düzeyde yürütülmesi için görevlendirildi. bu kurullar her ilde tütün ile alakalı yapılan hamlelerin başarılı olmasını sağlamayı amaç ediniyorlar ve yerel stratejiler yürütüyorlar. ‘ulusal tütün kontrol programı eylem planı 2008–2012’ hazırlanarak başbakan erdoğan’ın katılımı ile kamuoyuna tanıtıldı.
2008ocak ayında 5727 sayılı ‘tütün mamullerinin zararlarının önlenmesine dair kanunda değişiklik yapılması hakkında kanun’un tbmm’de kabul edilmesiyle türkiye tütün kontrolü konusunda yasal düzenlemesi olan ülkeler arasına girdi. bu kanun kamu hizmet binalarının kapalı alanlarında, özel kişilere ait olan toplu hizmete açık binaların kapalı alanlarında, taksi dahil olarak toplu taşıma araçlarında, ilk ve orta öğretim kurumlarının tamamında tütün tüketimini yasaklarken otel ve açık spor alanı gibi yerlerde sigara tüketimine açık alanlar kurulmasına izin verdi. ayrıca her türlü tütün reklamına yasak ve yasak olan mekanlarda yasağı belli eden panoların konulması zorunlu hale getirildi.
16 mayıs tarihinde çeşitli kapalı alanlarda sigara yasağına ilişkin başbakanlık genelgesi ile “kapalı alan” teriminin bugünkü anlamı belirlendi.
2009 19 temmuz tarihinde, ‘dumansız hava sahası’ uygulaması başladı. türkiye genelinde halkın ortak kullandığı tüm kapalı alanları kapsayan genişletilmiş sigara yasağı 24.00'ten itibaren yürürlüğe girdi.
2010 1 mayıs tarihinde sigara paketleri üzerinde resimli sağlık uyarıları (birleşik uyarılar) kullanılmaya başlandı.
27 ekim tarihinde ‘alo 171 sigarayı bırakma danışma hattı’ faaliyete geçti. danışma hattına günde ortalama 6–7 bin çağrı geldiği rapor edildi. bunun yanında 2015 yılında açılan alo 171 web sitesini aralık 2016 itibariyle 107 bin 585 kişi ziyaret etti. alo 171 tarafından sigara bırakma planı yapılanların takip verilerine göre sigara bırakma oranları yedinci günün sonunda yüzde 47, birinci ay sonunda yüzde 23, üçüncü ay sonunda yüzde 15, altıncı ay sonunda yüzde 10 ve birinci yıl sonunda ise yüzde 7 oldu. bu hattın entegre olarak çalıştığı polikinliklere yedi yılda 1 milyon 891 bin 170 kişi başvurdu.
2013 kapalı alanlarda nargile içmeyi yasaklayan yönetmelik, ocak ayında resmi gazete’de yayımlandı.
2014 2 kasım günü cumhurbaşkanı erdoğan, esenler’de bir kafeteryada sigara içenleri görünce tepki gösterdi. erdoğan, “cezai müeyyidesi var. kapalı yerde sigara içiyor. göstere göstere terbiyesizlik yapıyor. zabıtalar anında gelecek hemen müdahale edecek. ya bak orada şimdi oturuyor terbiyesiz herif, cumhurbaşkanı söylüyor hâlâ içmeye devam ediyor” dedi.
2015 sigara kullanımını azaltmak için sağlık bakanlığı ocak ayında, üç yıllık yeni bir eylem planı hazırladı. kapalı mekanlardaki dumansız hava sahası, sigara kullanmayanların da etkilenebileceği mekanların kapısı gibi alanlara kadar genişledi. ayrıca, avustralya’daki gibi tek tip sigara paketi uygulaması için hazırlıklara başlandı. şubat ayında dumansız hava sahasını yaygınlaştırmaya yönelik eylem planı kamuoyuna yansıdı: “çocukların faydalandığı tüm açık alanlarda ve vatandaşların spor yaptığı yerlerde sigara içilemeyecek. sağlık bakanlığı 2015–2018 tütünle mücadele eylem planı’na açık havada sigara yasaklarıyla başladı. sağlık bakanı mehmet müezzinoğlu’nun imzasıyla 81 ile gönderilen genelgede, çocukların faydalandığı tüm açık alanlarda, yürüyüş yollarında, vatandaşların spor yaptığı aletli egzersiz alanlarında sigara içilemeyeceği belirtildi.”
2016 yılı sağlık bakanlığı tarafından “tütünle mücadele yılı” ilan edildi.
erdoğan, 2 temmuz tarihinde ziyaret ettiği atatürk havalimanı taksiciler kompleksinde şaban çerman isimli taksicinin sigara paketini cebinden alarak taksicilerden sigarayı bırakmalarını istedi. erdoğan, “arabada biliyorsunuz sigara içmek yasak. arabada içen bedelini öder. hiçbir taksici aracın içinde sigara içtiremez, yasak. zaten bunları bir yapsak, bu ülkede neleri hallederiz. kahvehanelerde tavan ne olurdu, simsiyah olurdu. araç içinde tavan ne olurdu? simsiyah. koltuklar aman ya rabbi.” diye konuştu.
erdoğan, 9 temmuz’da nato zirvesi sırasında, sigara içme kabininde sigara içen bulgaristan dışişleri bakanı daniel mitov’dan sigara paketini aldı. mitov sigara paketini imzalayarak cumhurbaşkanı erdoğan’a verdi.
2017 “9 şubat sigarayı bırakma günü” dolayısıyla cumhurbaşkanlığı külliyesi’nde bir etkinlik düzenleyen cumhurbaşkanı erdoğan, “asla ‘sigara içme özgürlüğü’ diye bir özgürlüğün olamayacağını” söyleyerek, “nasıl ‘intihar etme özgürlüğü’ yoksa, ‘kendi kendini ölümcül hastalığa maruz bırakma özgürlüğü’ yoksa, neticesi bu sonuçlara çıkan zararlı alışkanlıklarla ilgili özgürlük de olamaz. asıl olan sigara içenin değil, sigara içmeyenin özgürlüğünü korumaktır. çünkü sigara içmeyen kişi, tamamen kendi iradesi dışında bir tehlikeye, bir tehdide maruz kalmaktadır” dedi.
“bugüne kadar kimin cebinde bir sigara paketi gördüysem, hemen pakete el koydum, kendisine de sigarayı bırakması için telkinde bulundum” — erdoğan
erdoğan, konuşmasında “veriler, sadece geçtiğimiz 4 yılda, 15 yaş üzeri nüfusta sigara kullananların sayısının 2,2 milyon azaldığını gösteriyor. dünya sağlık örgütü’nün, 2013 yılında ülkemizi tütün kontrolü politikalarında lider ülke olarak ilan etmesi, bu gelişmeyi destekliyor” dedi.
28 şubat günü, erdoğan’ın pakistan ziyaretinde yanındaki gazeteciler arasında bulunan nazlı çelik, erdoğan’a sigarayı bırakma sözü verdi. yolculuk esnasında nazlı çelik’in sigara kullandığını öğrenen cumhurbaşkanı erdoğan, nazlı çelik’in sigara paketine el koydu ve sigarayı bıraktığına dair yazılı söz aldı.