itaksi’de görüntü ve ses kaydı alınması hukuki mi?
emniyet genel müdürlüğü genelgesi ile başta terör olayları olmak üzere adli olayların araştırılması, delillere ve faillerine ilişkin bilgilere hızla ulaşılması amacıyla, şehir içi yolcu taşımacılığında kullanılan taksi, minibüs ve otobüs cinsi taşıtlarda en az 7 gün süreyle kayıt yapabilen ön dış ve iç kamera ile kayıt cihazının bulundurulması ve aktif halde tutulmaları görevi büyükşehir belediyelerine verilmişti. bu durum yolcular ve şöförlerinde gizlilik kaygılarının oluşmasına neden oldu. gizlilik kaygılarıyla alakalı akıllarda belirebilecek 4 basit soruya cevabı avukat tuna alptekin yanıtlıyor.
1. istanbul’da yeni hizmete giren itaksi uygulamasında taksilerin içerisinde bulunan kameraların hem ses hem de görüntü almaları yasal mıdır? yasal değilse sebepleri nelerdir?
cevap: 6698 sayılı kişisel verilerin korunması kanunu (“kvkk”) uyarınca kişisel veriler işlenirken; işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olmak zorundadır. türkiye cumhuriyeti’nin de tarafı olduğu avrupa insan hakları beyannamesi’nin 8. fıkrasında düzenlenen “aile yaşamı ve özel hayatın gizliliği hakkı” çerçevesinde de söz konusu işlemenin ölçülü gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
söz konusu itaksi uygulaması ile birlikte araçlara entegre edilen kamera sistemleri ile hem araç sürücüsünün hem de yolcusunun ses ve görüntülerinin 7/24 kayıt altına alınması, kanun’un 4. maddesinde sayılan ilkelerden ölçülülük ilkesine aykırılık teşkil etmektedir. bu açıdan bakıldığında, t.c. anayasası’nın “özel hayatın gizliliği” başlıklı 20. maddesinin, “haberleşmenin hürriyeti” başlıklı 22. maddesinin ve kvkk’da kişisel verilerin işlenmesine dair öngörülen temel ilkelerin ve tck’nın çeşitli düzenlemelerinin ihlal edildiği görülmektedir.
son senelerde yaygınlaşan terör ve şiddet eylemleri gerekçe gösterilse de bu tür bir uygulama ile kişilerin özel hayatı ve haberleşme hürriyetlerine ölçüsüz bir biçimde müdahale edildiği söylenebilir.
2. taksilerde bulunan kameraların hem ses hem de görüntü alması özel hayatın gizliliğini ihlal ediyor mu? ediyorsa hangi açıdan?
cevap: kişilerin, özel bir alan olarak gördükleri bir ortamda hem ses hem de görüntü kayıtlarını alabilen kameralar ile 7/24 takip altında olmaları ölçülü bir uygulama değildir. görüntü ve ses kaydı uygulamasının taksi içerisinde sürekli aktif halde bulunması kişisel verilerin hukuka uygun şekilde toplanması açısından da büyük bir sorun oluşturmaktadır.
söz konusu verilerin bu şekilde kaydedilmesi 5237 sayılı türk ceza kanunu uyarınca özel hayatın gizliliğini ihlal ve kişisel verilerin hukuka aykırı olarak kaydedilmesi suçlarına da vücut vermektedir.
3. ses ve görüntü alan kameralar taksilere yerleştirilirken nasıl bir prosedür uygulanmalıdır? taksilerde kamera olduğu yönünde müşteriler nasıl uyarılmalıdır?
cevap: bu konu kvkk’nın “aydınlatma yükümlülüğü” başlıklı 10. maddesi çerçevesinde değerlendirilmelidir.
buna göre, taksilerdeki kameralar aracılığıyla toplanan ses ve görüntü kayıtları ile ilgili olarak veri sorumlusu tarafından, i̇lgili kişi’nin taksi içerisinde görebileceği bir yere (sürücü koltuğu veya sağ ön koltuğun arka tarafı vs.) bu bilgilendirmenin yerleştirilmesi gerekmektedir.
en başta da söylediğimiz gibi, kişisel veriler toplanırken uyulması gereken temel ilkelerden birisi asgari düzeyde veri toplama ilkesi olduğundan ölçülülük kavramına riayet edilmesi gerekmektedir.
bunun sağlanması amacıyla kamera uygulamasına getirilebilecek önerilerden ilki, görüntü kaydının sürekli olup ses kaydının panik butonuna basınca başlamasıdır. ikinci öneri ise panik butonuna basıldığı zaman görüntü ve sesi kaydeden düzeneğin aktif hale getirilmesi, bunun öncesinde herhangi bir kaydın yapılmaması şeklindedir. bu yöntemler aracılığıyla kişilerin gizlilik kaygıları da giderilebilecektir.
konu ile ilgili olarak 2005 senesinde amerika birleşik devletleri’nin nevada eyaleti’nin başsavcısı tarafından bir görüş paylaşılmıştır. bu görüş uyarınca, amerikan anayasası’nın 4. ekine aykırılığın giderilmesi amacıyla, taksilerdeki görüntü ve ses kaydının yolcunun arabaya bindiği ve indiği süre arasında aktif hale getirilmesi, kaydın panik butonuna basıldığı zaman gerçekleşmesi ve olası suç olaylarında asgari düzeyde kayıt ilkesine uyum sağlayacak şekilde aktifleştirilmesi önerilmiştir. bu öneriler ile devletin gizlilik ihlalini sınırlandırılacağı ve 4. eke göre yolcuların gizlilik haklarının korunmasının sağlanacağı belirtilmiştir.
4. dünyada hem ses hem görüntülü kamera yoluyla taksilerde güvenliği sağlayan başka ülkeler var mıdır? yok ise avrupa ve ab’de taksilerdeki güvenlik nasıl sağlanmaktadır?
cevap: dünyada kamera yoluyla taksilerde güvenliğin sağlanması ilk olarak avusturalya’da ortaya çıkmıştır. 1997 senesinin aralık ayında avusturalya’nın perth şehrinde 18 aylık karar verme, deneme ve geliştirme sürecinden sonra kamera düzeneğinin kurulması taksiler için bir ruhsat şartı olarak düzenlenmiştir. bunun dışında taksilerde zorunlu kamera kullanımı kanada, norveç, çin, amerika birleşik devletleri, ingiltere, hollanda ve yeni zelanda’da uygulanmaktadır.
1990’lı yıllarda perth şehrindeki taksilerde, kamera sistemleri ile yalnızca görüntü kaydı alındığı görülmektedir. avusturalya suç enstitüsü’nün kasım 2000 tarihli ve “avusturalya’da taksi sürücülerine saldırıların engellenmesi” isimli raporunda “aralık 1997’den beri zorunlu kamera uygulaması olan perth şehri taksilerinde tercih edilen bu dijital sistem sayesinde, bir sene içerisinde taksi şoförlerine gerçekleşen saldırıların ve ciddi tehlikelerin %60 oranında azaldığı görülmektedir.” denilmektedir. sonrasında ise, 2011 yılında, perth şehrindeki taksilerde bulunan kamera sistemlerine yapılan geliştirme ile ses kaydı da alınmaya başlanmasıyla kamuoyunda gizlilik kaygıları tekrar artmıştır.
ingiltere’de, konu ile ilgili kaygılar nedeniyle 2013 senesinde “gözetleme kameraları uygulama kanunu” çıkartılmıştır. taksilere kamera kurulumunun taksi işletme ruhsatı için ön şart olarak belirlenmesi durumu ise ingiltere’de gözetleme kameraları görevlisi’nin ulusal taksi derneği’ne hitaben yaptığı konuşmada ele alınmıştır.
anılan yetkilinin üzerinde önemle durduğu nokta taksilerde kaydedilen görüntü ve ses kayıtlarının veri sorumlusu tarafından korunması gerekliliğidir. buna göre, eğer veri sorumlusu olarak bazı ihlaller gerçekleştiriyorsanız ingiltere veri koruma otoritesi (ico) tarafından cezalandırılmanız kaçınılmaz.
özet olarak, söz konusu yetkili, cctv sistemlerinin taksilerde kullanımının kullanışlı olduğunu ancak tek çözüm olmadığını dile getirmiştir. yetkilinin üzerinde durduğu diğer hususlar, kişisel verilerin hukuka uygun şekilde işlenmesinin önemi ve ilgili kişi’lerin konu ile ilgili bilgi sahibi olmaları yani aydınlatılmış olmalarıdır.
