kuzey ırak’la ilişkilerin 30 yılı

kuzey ırak’la ilişkilerin 30 yılı

2003'te savaştan yeni çıkmış bir toplum, 2017'de bağımsızlık talebiyle dünya kamuoyunun önüne çıkıyor. abd bağımsızlık konusunun ışid’le mücadeleyi gölgelediğini söylüyor, israil bağımsız kürdistan’ı destekliyor, türkiye ise bir müttefik gördüğü ikby ile ipleri atmak üzere. özal dönemi’nden bugüne türkiye’nin ırak ve kuzey ırak’la kurduğu ilişkileri inceliyoruz.

5 dakikada türkiye’nin kuzey ırak’la kurduğu ilişkilerin son 30 yılı: özal’dan ecevit’e demirel’den erdoğan’a neler değişti?

2006 ve 2010 yılları arasında kaydedilen fotoğraflar eşliğinde bir kuzey ırak portresi

1988

saddam hüseyin’in ortadoğu’da tek lider olma hayalinin bir uzantısı olarak 1980’de başlayan ırak-iran savaşı devam ederken, celal talabani önderliğindeki kürdistan yurtseverler birliği’ne bağlı güçlerin iran’la işbirliği yaparak kuzey ırak’taki halepçe kentinde isyan başlattıkları gerekçesiyle enfal hareketi’ni düzenleyen saddam hüseyin, binlerce insanı kimyasal silahları kullanarak katletti, on binlerce insanı da göçe zorladı.

işte bu nokta, türkiye-ırak-kuzey ırak ilişkileri açısından bir dönüm noktasıydı. gazeteci cengiz çandar’a göre dönemin başbakanı turgut özal, halepçe’de yaşanan trajediden çok etkilenmiş ve devlet yapılanmasının aksi yöndeki çabalarına rağmen kürt sığınmacılara kapıların açılmasını sağlamıştı.(1)

“turgut özal, sığınmacıların türkiye’ye alınmasına devlet yapısının şiddetle karşı koyduğunu,kendisinin koyduğu ağırlıkla ülkemize kabul edilebildiklerini bana daha sonraları anlatacaktı”— gazeteci cengiz çandar

1990–1991

ortadoğu’da zaten yüksek olan tansiyon, saddam hüseyin’in kuveyt’i işgaliyle zirveye çıkmıştı. abd’nin öncülüğünde toplanan bm güvenlik konseyi, ırak’ın derhal kuveyt’ten çekilmesini istedi ve yaptırım kararları aldı, türkiye ise bu ambargo kararına kerkük-yumurtalık petrol hattını kapatarak katıldı. dönemin cumhurbaşkanı özal’a göre bu kriz “büyük bir fırsat”tı, saddam’a karşı oluşturulacak muhtemel bir koalisyonda aktif olarak bulunmak, “masaya bir koyup üç almak”tı. “musul ve kerkük türkiye’nin doğal uzantısıydı, misak-ı milli sınırları içerisindeydi ki bu da türkiye’yi bu topraklarda hak sahibi yapıyordu.” birand’ın “özallı yıllar” belgeselinde bahsettiği gibi, özal’ın planı, türkmenleri korumak ve kuzey ırak kürtlerini denetime alarak bir kürt devleti kurulmasının önüne geçmekti.(2)

fakat özal’ın karşısında, tabiri caizse tüm devlet erkanı yer almıştı. saddam’ın kuveyt’i işgaliyle başlayan kriz süresince ordu, meclis, hükümet üçgeninde savaşa katılma lehine mekik dokuyan özal’ın en büyük muhalifleri başbakan yıldırım akbulut ve genelkurmay başkanı necip torumtay’dı. hükümet ve ordu, savaşa aktif katılım için ordunun yeterince hazır olmadığını düşünürken üçgendeki bu kriz, özal’ın atak olmamakla suçladığı tsk’nın genelkurmay başkanı torumtay’ın istifasıyla başka bir noktaya evrildi. torumtay istifasının sebeplerini “32.gün” programında şöyle açıklıyordu:

“bir saniye dahi düşünmedim…neden? artık görüşlerimiz ayrılmış, ondan sonra ben beraber çalışamazdım, o zaman ben bir robot durumuna düşerdim. devlet kişileri bir makama getirmişse, her şeye boyun eğsin diye getirmemiştir.” — necip torumtay, katıldığı 32.gün programında

iç politika bu istifayla sarsılırken bm’nin ırak’a kuveyt’ten geri çekilmesi için verdiği süre 15 ocak 1991'de doldu ve 17 ocak’ta koalisyon güçleri bağdat’ı havadan bombalamaya başladı. hükümet, muhalefet ve ordu’yu savaşa girmek için ikna edemeyen özal ise yönlendirmek istediği savaşı cnn’in canlı yayınından(3) izlemek zorunda kaldı.

körfez savaşı 45 gün sürdü ve -beklenenin aksine- koalisyon güçleri bağdat’a girip saddam’ı devirmek yerine savaşı bitirme kararı aldı. bu karar türkiye’nin aleyhineydi zira savaştan sonra türkiye kendisini, düşman bir ırak yönetimi ve sorunlu bir kuzey ırak bölgesiyle karşı karşıya buldu.körfez krizinin faturası türkiye’ye 4,5 milyar dolara patlamıştı. körfez savaşı’ndan sonra yenilginin intikamını almak isteyen saddam, kuzey ırak’taki kürtleri kuzeye (türkiye sınırına) doğru göçe zorladı. on binlerce ıraklı kürt, türkiye sınırına yığıldı. birleşmiş milletler, aldığı kararla 36. paralelin ötesini uçuşa yasak bölge ilan etti ve koalisyon kuvvetleri herhangi bir saddam saldırısına karşı uçaklarla bu bölgeyi havadan savundu. tüm dünyanın kuzey ırak için seferber olduğu bu hareketin türkçeye çevrilmiş adı “çekiç gücü” idi.

bu olay, hem türkiye hem de dünya çapında kürt sorununa yaklaşımı kökten değiştirdi. tüm dünya kürtlerin varlığını fark etmiş ve oluşan tampon bölge sayesinde, kürt sığınmacılar kuzey ırak’a geri dönmüş, ırak’ta kürt devletinin temelleri atılmaya başlanmıştı. 1991'deki kürt göçü’nün yarattığı etkilerin sonuçlarına kadar türkiye tarafından görmezden gelinen kürt siyasi liderleri (celal talabani ve mesud barzani), bu dönemden sonra türkiye’nin de diplomatik radarına girdi. hatta 1992 yılında dönemin cumhurbaşkanı turgut özal’ın isteğiyle, celal talabani ve mesud barzani için hareket kolaylığı açısından kırmızı türk pasaportu çıkartıldı.(4)

barzani, 1998 yılında türkiye’ye yaptığı ziyarette şu değerlendirmede bulunacaktı: “ne biz bağımsız bir kürt devleti kurulması yolunda bir çağrıda bulunduk, ne amerikalılar bize kürt devleti kurulması yolunda bir cesaret verdiler, bilindiği üzere bu koşullar altında bağımsız bir kürt devleti gerçekçi bir hedef değildi ve bu koşullarda bölgede bağımsız bir kürt devleti kurulmasının insanlarımızın sıkıntı çekmesine yol açabileceğini biliyoruz”

2003–2005

11 eylül 2001 tarihinde el-kaide üyesi 19 hava korsanı abd’de iç sefer yapan 4 uçağı kaçırıp new york’taki dünya ticaret merkezi (ikiz kuleler) ve abd savunma karargahı olan pentagon’a intihar saldırıları düzenledi. saldırılar sonucu binlerce insan öldü ve yaralandı. bu olay, batı toplumunun radikal islam, islami terörizm ve bununla bağlantılı olarak islamofobi’yle tanışması olarak görüldü. 2 sene sonra, abd, saddam’ın elinde olduğunu düşündüğü kitle imha silahlarını bahane göstererek körfez savaşı’ndan 12 sene sonra tekrar bağdat’a girdi. “shock and awe” yani “şok ve dehşet” adı verilen işgal operasyonu 20 mart 2003'te başladı.(5)

“değerli vatandaşlarım; şu andan itibaren, amerikan ve koalisyon kuvvetleri ırak halkını özgürleştirmek ve dünyayı büyük bir tehlikeden korumak amacıyla ırak’a yönelik askeri operasyona başlamıştır.” — george bush, abd’nin ırak’ı işgalinin başladığını haber veren konuşmasından

ekim 2002'de ırak’a yönelik amerikan müdahalesi gündemdeyken dönemin başbakanı bülent ecevit, yaptığı açıklamada “(ırak’ın kuzeyinde) fiili devlet belirgin biçimde ortaya çıkarsa, türkiye’nin bunu önlemek için gereken olanaklara sahip olduğunu” söyledi. “bir askeri müdahalenin bu kapsamda düşünülüp düşünülmeyeceği’’ sorusuna karşılık “olmayacağını umarım ama gerekirse elbette düşünülebilir’’ dedi.

operasyonun başlamasından önce, türk askerinin sınır ötesi operasyon yapabilmesi ve abd uçaklarının incirlik üssünü kullanabilmesinin önünü açan, ak parti’nin içinde bile muhalefete uğrayan “1 mart tezkeresi” tbmm’de oylandı ve reddedildi.(6)

“bırakın amerika’nın yakasını, ama bırakmıyorsunuz…ne yazık ki kısa bir süre sonra, elma şekerini amerika’nın yediğini, sapının da türkiye’nin elinde kalacağını çok acı bir şekilde göreceksiniz.” — önder sav, tbmm tezkere oylaması sırasında yaptığı konuşmadan, 25 şubat 2003

“meclis, kendine yakışanı yaptı, büyük kardeş bizi bir aydır izliyordu. meclis hayırlı işler yapacak.” — bülent arınç, tezkere oylaması sonrası, 25 şubat 2003

tezkerenin reddedilmesi amerikan kamuoyunda büyük hayal kırıklığına yol açtı. 4 temmuz günü, 11 tsk mensubunun ırak’taki süleymaniye karargahında amerikan askerlerince başlarına çuval geçirilerek gözaltına alınması ve derdest edilmesi ise türk kamuoyunda büyük tepkilere yol açtı(7) ve büyük bir kesim tarafından tezkerenin reddedilmesine yönelik bir misilleme olarak görüldü.

“böyle bir ortamda nota gerekmezse(abd’ye) ne zaman gerekir? hükümetin bu olaydaki tutumu da maalesef tam bir basiretsizlik örneğidir.” — deniz baykal, çuval krizi hakkında, meclis grup toplantısı konuşması, 2003

“öyle kalkıp nota verecek misiniz? ne notası veriyorsun? onu söyledim… müzik notası mı? olayı teşhis edeceksin, derinliğine teşhis edeceksin, anlayacak, bileceksiniz, ha verilmesi neyse ondan sonra verirsin. iki tane ortak arasında dargınlık olduğu zaman, bu dargınlığı nasıl gideririz, ona çalışılır. ortak, ‘yanlış yapıldı’ diye ortaklığı bozmaz.” — recep tayyip erdoğan, baykal’a kriz hakkında yanıtı, meclis grup toplantısı konuşması, 2003

abd’nin ırak işgali ile birlikte saddam devrildi. 2005'te yeni bir ırak anayasası hazırlandı ve bu anayasayla beraber fiili olarak 30 yıldır varolan kuzey ırak bölgesel yönetimi, hukuki olarak da anayasayla güvence altına alınıyordu. bu tarihten itibaren türkiye cumhuriyeti’nin ırak ile olan ilişkileri ırak ve kuzey ırak olarak ikiye ayrıldı.

2005–2011

ırak’ta yeni anayasanın kabulüyle, abd’nin 2011'de ülkedeki askeri varlığını sona erdirmesine kadar olan süreçte türkiye “oyun”a tekrar dahil oldu. saddam hüseyin döneminde baas partisi etkisiyle siyasi hayattan dışlanan sünni kesimin tekrar entegre edilmesinde türkiye’nin yardımına ihtiyaç duyuldu. pkk faaliyetlerinde kuzey ırak’ın, türkiye’ye yapılan saldırılarda bir üs olarak kullanması, bu süreçte zaman zaman türkiye’nin ırak merkezi hükümeti’yle yakınlaşmasına neden oldu. 2009 yılında türkiye ile ırak arasında sağlık, içişleri, ulaştırma, enerji gibi konuları içeren 48 mutabakat muhtırasının imzalanmasıyla türkiye-ırak ilişkileri zirve noktasına ulaştı. (9)

11 mart 2010 tarihinde türkiye’nin erbil başkonsolosluğu faaliyete geçti. 15 mart 2010 tarihinde ise türkiye’nin ilk erbil başkonsolosu aydın selcen, bölgesel kürt yönetimi başkanı barzani, başbakan salih ve kürt parlementosu başkanı kerküki tarafından kabul edildi. aydın selcen, gazete duvar’daki yazısında başkonsolosluğun açılmasından sonraki türkiye-kuzey ırak ilişkilerini şöyle anlatıyor :

“kendime sekiz yıldır türkiye’yi ziyaret etmemiş mesud barzani’yi ilk üç ayım dolmadan ankara’ya götürmek hedefi koymuştum, gerçekleşti. o yılki 29 ekim kutlamasına da geldi. ev sahibi ırak kürt bölgesi bayrağı bayrağımızın yanına asıldı. kürt bölgesi’nin (mahabad’dan kalma) “ey reqib” marşı çalındı. şimdi gülünç gelen pek çok takıntı aşıldı. thy seferleri başladı, bankalarımız şubeler açtı, ticaret ataşeliği faaliyete geçti. diplomasi esasen işadamları, müteahhitler, petrolcuların açtığı yoldan yürüdü, sonra onların önünü açar oldu. kürt bölgesi’nde fetö okulları, hastanesi 1994’den bu yana faalken, ihsan doğramacı’nın erbil kökenli olmasıyla bilkent okulu da açıldı. karşılıklı bakan düzeyinde üst düzey ziyaretler alışılageldik hal aldı. türkiye-ırak tarihinde erbil’e ilk başbakan düzeyinde ziyareti de sayın erdoğan 29 mart 2011 tarihinde gerçekleştirdi. kent, türk bayraklarıyla donandı.” — aydın selcen, erbil konsolosluğu’nun açılmasından sonraki süreç hakkında

2011

mart 2010'da yapılan ırak seçimlerinde türkiye’ye yakın “ırakiye listesi”nin birinci parti çıkmasını endişeyle karşılayan şii “ulusal ittifak” lideri nuri el maliki, kendini yeniden başbakan seçtirince türkiye-ırak ilişkileri de gerginleşmeye başladı. bu dönemden itibaren ırak dümenini kuzeye doğru daha fazla çeviren türkiye, erdoğan’ın 2011 yılında erbil’e yaptığı ziyaretle türk-kürt ilişkilerinde tarihi bir adım atmış oldu.

“şunu unutmayınız değerli kardeşlerim: güçlü bir türkiye, güçlü bir ırak demektir; güçlü bir ırak da, güçlü bir türkiye demektir. bu bölgedeki (kuzey ırak) yatırımlarımız aslında nasıl bir gönül birliği içinde olduğumuzu gösteriyor.” recep tayyip erdoğan, erbil havaalanı açılışı konuşmasından, 2011

2013

16 kasım 2013'te recep tayyip erdoğan, diyarbakır’daki programına kuzey ırak bölgesel kürt yönetimi başkanı mesud barzani’yi davet etti.(10)

“ başbakan recep tayyip erdoğan bana kürtçe, ‘bı xer hatin’ (hoş geldiniz) dedi. oysa daha önce kimse kürtçe konuşamazdı. her şey mükemmeldi. bu ziyaret kürtler için bir milattı. yeni bir gün, yeni bir dönem başlıyor. bu kurtuluş kapısını kapatmamak gerekiyor” — mesud barzani, diyarbakır ziyareti hakkında

2014

30 nisan 2014'teki ırak seçimlerinde tekrar başbakan seçilen el maliki, ısrarından vazgeçip haydar el-abadi’nin yeni hükümeti kurmasına izin vermesi, ırak-türkiye ilişkilerinin de normalleşmesi ihtimalini doğurdu fakat seçimden yaklaşık 1 ay sonra ırak şam islam devleti’nin musul’u işgal etmesi, bu normalleşme sürecinin sekteye uğramasına sebep oldu.

21 kasım’da başbakan ahmet davutoğlu erbil’i ziyaret etti. davutoğlu ziyaret sırasında barzani’yle düzenlediği ortak basın toplantısında “türkiye kürt bölgesinin güvenliği için gereken her türlü desteği verecektir” açıklamasında bulundu.

2015

bölgesel kürt yönetimi parlementosu enerji komisyonu başkanı şerko cevdet, türkiye’ye doğalgaz ihracatı için 2017'de boru hattı döşeneceğini, 2018'de de doğalgaz ihracatına başlanacağını duyurdu.(11)

2016

abd öncülüğünde kurulan koalisyon kuvvetlerinin aktif hava desteğinin etkisiyle ışid’in hem suriye hem de ırak’ta büyük bir gerileme yaşaması, 2015 yılından itibaren plananan ve musul’un geri alınmasını hedefleyen operasyonun da önünü açtı. türkiye, 2015 yılından beri musul’un kuzeyindeki başika kampında eğittiği “ninova muhafızları”nın da operasyonda yer almasını istese de merkezi ırak yönetimi buna şiddetle karşı çıktı.

ırak başbakanı el-ibadi, başika’daki türk askeri varlığı hakkında “işgalci güçler” terimini kullandı ve türkiye’yi bm’ye şikayet etti. recep tayyip erdoğan ise ırak hükümetinin bu tepkisi üzerine “ülkemize yapılacak bir saldırıda merkezi yönetimin davetini mi bekleyeceğiz? böyle bir şeyi bekleme diye bir lüksümüz yok. tam aksine, biz diyoruz ki, ırak merkezi yönetimi eğer ordan ülkemize yapılacak herhangi bir terör saldırısına gerekli tedbirleri alamıyorsa, bu tedbirleri biz alırız.” diyerek cevap verdi.

uzun süredir planlanan musul operasyonu ise 17 ekim 2016 tarihinde peşmerge ve ırak merkezi yönetimi işbirliğiyle başladı.

2016 sonunda, bölgesel kürt yönetiminin türkiye üzerinden ihraç ettiği petrol ticaretinin değeri 636 milyon dolara ulaştı.

2017

7 ocak 2017'de ırak başbakanı ibadi, ışid işgali sebebiyle kapatılan petrol boruları hakkında “musul kurtarıldıktan sonra inşallah türkiye ile petrol boru hattı açacağız. bu da iki ülke arasında anlaşmalara dayanacak” dedi.

peşmerge ve ırak güçlerinin sürdürdüğü musul operasyonu devam ederken mesud barzani türkiye’ye gelerek temaslarda bulundu. barzani’nin gelişi amacıyla istanbul atatürk havalimanı ve ankara esenboğa havalimanı’nda kürdistan bölgesel yönetimi bayrağının göndere çekilmesi tartışma yarattı. devlet bahçeli bayrağın göndere çekilmesi hakkında “bayrak; milli namus ve şerefin göklerde dalgalanan itibar ve görkemidir. peki 26–27 şubatta istanbul ve ankara’ya astırılan bez parçası nedir? türkmenlere kan kusturmuş, teröre destek vermiş, işlenmiş suç ve cinayetlere ortak olmuş birisinin bayrağı olsa ne yazar, olmasa ne çıkar?” cümlelerini kullandı.

28 mart 2017'de peşmerge güçleri ışid’in elinden kerkük’ü aldı ve kürdistan bayrağı kerkük’te göndere çekildi. bu hamle türkiye tarafından büyük tepkiyle karşılandı.

“kerkük’te, milli bir bayrağın yanında ikinci bir bayrağın asılmasını kesinlikle yanlış buluyorum. oradaki o bayrağın sahipleri şunu bilsinler ki, bölücülük yapıyorlar. ben ırak bölgesel kürt yönetimine sesleniyorum; bu yanlıştan bir an önce dönün.

….kerkük kürtlerindir safsatasına türkiye olarak asla biz uymuyoruz. kerkük, orada yaşayan türkmeniyle, arabıyla, kürdü varsa kürdü de, hepsinindir. dolayısıyla bizimdir diyerek böyle bir iddianın içine girmeyin, bedeli ağır olur.” — recep tayyip erdoğan, bayrak krizi hakkında, zonguldak açılış töreni, 2017

7 haziran 2017'de mesud barzani, kürt bölgesi siyasi temsilcileriyle bir araya geldikleri toplantı sonrası yaptığı açıklamada bağımsızlık referandumu için 25 eylül tarihinin belirlendiğini söyledi. açıklama sonra türkiye tarafından tepkiler gecikmedi. dışişleri bakanı mevlüt çavuşoğlu yaptığı alınan referandum kararı için “kerkük türkmeni yalnız değildir, yalnız da kalmayacaktır. böyle oldu-bitti’lere de biz müsaade etmeyiz. bu kargaşa ortamında burdan fırsatçılık yapmak, ırak’ın ve bölgesel yönetimin geleceği için iyi olmaz.” sözlerini sarfetti.

yapılacak referandum için erbil, süleymaniye ve duhok da sandık kurulması planlandı fakat barzani’nin başdanışmanı peşmerge’nin ışid’ten aldığı kerkük’te de sandık kurulacağını açıkladı. kerkük’ün statüsü 2005 ırak anayasası’na göre herhangi bir bölgeye bağlı olmayan özel vilayet konumunda, bu da kentte bulunun arap, kürt, türkmen çoğunlukların arasında huzursuzluğa yol açıyor.

dışişleri bakanı mevlüt çavuşoğlu 22–23 ağustos tarihlerinde ırak ve kuzey ırak’a gerçekleştirdiği seyahatlerde ırak cumhurbaşkanı, ırak başbakanı ve mesud barzani ile görüştü. erbil’de düzenlediği basın toplantısında çavuşoğlu, düzenlenmesi düşünülen referandumun bölgeye huzur ve istikrar getirmeyeceğini, türkiye’nin referandum konusundaki düşüncelerini barzani’ye net bir biçimde ilettiklerini söyledi.

ırak parlamentosu 12 eylül’deki oturumunda kuzey ırak’ta alınan referandum kararını reddetti. 14 eylül’de ise türkiye dışişleri bakanlığı, ırak parlamentosu’nun verdiği bu kararı memnuniyetle karşıladığını belirterek kuzey ırak yönetiminin referandum konusundaki yaklaşımında ısrar etmesinin mutlaka bir bedeli olacağını dikkate alması gerektiğini söyledi. barzani ise bağımsızlık için 100 yıldır beklediklerini ve bunun için bedel ödemeye hazır olduklarını söyledi.

recep tayyip erdoğan 15 eylül 2017'de katıldığı bir tv programında 27 eylül’de yapmayı planladıkları mgk toplantısını 22 eylül abd seyahati dönüşüne çektiklerini ve kuzey ırak’taki referandum konusunda hükümetin nihai kararını, bu mgk sonrası yapılacak bakanlar kurulu toplantısında alacaklarını söyledi. aynı gün cuma namazı çıkış açıklama yapan başbakan binalı yıldırım ise “ türkiye olarak sayın mesud barzani’ye dostça çağrı yapıyoruz. hâlâ vakit varken bu yanlıştan dönün. bölgede zaten büyük sorunlar var. bunlar ortadayken yeni sorun alanı oluşturmak en başta orada yaşayan kürt kardeşlerimize en büyük zararı verir. türkiye ırak’ın toprak bütünlüğünü değiştirecek herhangi bir adımın atılmasına karşıdır. bm de bugünlerde konuya müdahil olacaktır. ümit ederim aklıselim galip gelir. biz konunun yaptırım noktasına gelmesine arzu etmeyiz. bir akıl tutulması yaşanırsa, o noktaya taşınırsa türkiye’nin atacağı adımlar bellidir. Bunun bilinmesi gerekir.” cümlelerini kullandı.

16 eylül 2017'de, 2 yıldır kapalı olan ırak kürt parlamentosu’nu referandum için bir araya toplayan kürt yönetimi, kararı onayladı.

18 eylül 2017'de türk silahları kuvvetlerince şırnak’ın silopi ilçesindeki habur sınır kapısı yakınlarında tatbikat başlatıldı.

22 eylül 2017'de cumhurbaşkanı erdoğan başkanlığında toplanan mgk toplantısı sonrası bölgesel kürt yönetimi’nde alınan referandum kararına ilişkin “tüm ikazlarımıza rağmen bu referandumun yapılması halinde türkiye ikili ve uluslararası anlaşmalardan doğan hakkını mahfuz tutar” açıklaması yapıldı.

23 eylül 2017'de ise ak parti’nin başvurusu üzerine türkiye büyük millet meclisi olağanüstü toplandı. oturumda genel konu kuzey ırak referandumuydu. oturum sonu yapılan oylamada türk askerine sınır ötesi (ırak ve suriye)’nde askeri operasyon yapma yetkisini veren tezkere akp, chp ve mhp’nin oylarıyla kabul edildi.

25 eylül 2017 günü, dışişleri bakanlığı’nca yapılan açıklamada referandumun türkiye için yok hükmünde olduğu belirtildi.

dışişleri bakanı çavuşoğlu, türkmenlere olası bir müdahalede kuzey ırak’a askeri operasyonun gündeme gelebileceğini ifade etti.

erdoğan ise kuzey ırak yönetimine yönelik “bir gece ansızın gelebiliriz” ifadesini kullandı ve kuzey ırak’ın petrol ticaretini türkiye üzerinden yaptığını hatırlatarak “vanayı kapatma” seçeneğini gündeme getirdi.

türkiye gibi iran ve suriye gibi komşuları da ırak merkezi hükümetinin yanında yer aldı ve referandumu yapılmadan kabul etmediklerini açıkladılar. ıkby başbakanı neçirvan barzani ise olası bir bağımsızlık kararının ne türkiye’yi ne de herhangi bir komşu devleti tehdit ettiğini söyledi. ayrıca, iki aydır türkiye’den randevu alamadığını açıklayan neçirvan barzani, türkiye’nin kürtlerden ve kürdistan bölgesinden daha iyi bir dostu olmadığını iddia etti.

%72’lik bir katılımın olduğu referandumda bağımsızlık lehine oy kullananlar %92’yi geçti. abd, almanya, fransa ve rusya yapılan referandum ve sonucuna tepki gösterdi.

referandumun ardından

“tırlar kuzey ırak’a çalışmadığı anda bunlar yiyecek, giyecek bulamayacaklar. öyle bir duruma gelecekler. niye? mecburuz, yaptırım” diyen erdoğan, türkiye’nin rızası olmadan alınan referandum kararını ihanet olarak nitelendirdi. dönemin hükümet sözcüsü bekir bozdağ, türkiye’nin peşmergeye verdiği eğitimi durdurduğunu ve türksat’ta yayın yapan kürt yönetimine bağlı üç kanalı uydudan çıkardığını açıkladı. bağdat yönetimi ise kuzey ırak’a uluslararası uçuş yasağı getirdiğini açıkladı. referandumdan dört gün sonra erbil’den kalkan son uçak türkiye’ye havalandı. hem erdoğan hem çavuşoğlu ıkby’ye “yaptığı yanlıştan geri dönmeleri” yönünde telkinlerde bulundu.

3 ekim 2017’de ırak kürt bölgesinin önemli siyasi figürlerinden celal talabani vefat etti. birkaç gün sonra iran’a giden cumhurbaşkanı erdoğan, hamaney’in yaptığı çağrıya riayet ederek kuzey ırak ile ilgili kararların ankara, bağdat ve tahran olarak birlikte alınacağını söyledi. ırak’ın bölünme endişesi iran ve türkiye’yi yakınlaştırırken referandumdan bir sene önce gerilen ırak merkezi hükümeti ile türkiye ilişkileri de böylece yumuşadı. ırak petrol bakanı, kürt petrolünün “bypass” edilmesi için türkiye ve ırak arasındaki kerkük-ceyhan boru hattının onarılacağını açıkladı.

5 ekim 2017, erdoğan, barzani’yi , “birileri çocukluk düşlerini gerçekleştirecek diye tüm bölgemizin ve ülkemizin tehlikeye atılmasına müsaade edemeyiz” sözleriyle eleştirdi.

13 ekim 2017’de ırak hükümeti, peşmergeye 48 saat içinde 2014 sınırlarına dönmesi için çağrıda bulundu. bu, ırak anayasasına göre özel bir statüye sahip olan ve ışid işgali sonrası kürt yönetimine geçen kerkük’ün ırak yönetimine bırakılması anlamına gelmekteydi. sürenin dolmasıyla ırak ordusu kerkük’e doğru ilerleyişi geçti. kürt birliklerinin mevzileri beklenmedik bir şekilde terk etmesiyle güçlü bir direnişle karşılaşmayan ırak ordusu, 16 ekim 2017’de kerkük’ün tamamını ele geçirdiğini duyurdu. operasyon sırasında türkiye ıkby’ye hava sahasını kapattığını, almanya peşmerge’ye verdiği eğitimi durdurduğunu, abd başkanı trump ise çatışmada taraf tutmadıklarını açıkladı.

gelişmelerin ardından muhalefetteki goran hareketi mesud barzani’yi istifaya davet etti. ıkby, kuzey ırak’a ateşkes, referandum sonuçlarını askıya alma ve diyalog başlatma teklifinde bulundu. ırak hükümeti ise referandumun iptali dışında herhangi bir anlaşmaya yanaşmadı. öte yandan ıkby’de 1 kasım’da yapılması beklenen başkanlık ve parlamento seçimleri ertelendi. ırak başbakanı ibadi’nin türkiye ziyareti sırasında cumhurbaşkanı erdoğan ırak’ın toprak bütünlüğü vurgusu yaptı. barzani, 29 ekim 2017’de 1 kasımda süresinin dolacağı başkanlık görevi için yeniden aday olmayacağını açıkladı, ancak kdp’nin genel başkanlığını bırakmadı.

kasım 2017’de ırak merkezi hükümeti, kerkük’ten ceyhan’a uzanan boru hattını yeniden inşa ettiğini duyururken, ceyhan’a yapılan petrol sevkiyatını da ıkby’den devraldığını duyurdu. öte yandan ırak anayasa mahkemesi ıkby’de önceki ay yapılan bağımsızlık referandumunu geçersiz saydı. 12 kasım 2017’de, iran-ırak sınırındaki halepçe kentine yakın bir noktada meydana gelen 7,3 büyüklüğündeki deprem sonrası türkiye kuzey ırak’a yardım gönderen ilk ülke oldu.

gümrük ve ticaret bakanı bülent tüfenkci, habur sınır kapısı’na alternatif olarak açılması planlanan ovaköy sınır kapısı hakkında konuştu. bakan, “habur sınır kapısı karşısında halil ibrahim sınır kapısı var. şu an itibarıyla oranın kontrolü merkezi ırak hükümeti tarafından yapılıyor. biz, ovaköy’ün geçmişte de açılmasını istiyorduk ama merkezi ırak hükümeti isteksiz davranıyordu. sayın ibadi ankara’ya geldiğinde görüşmelerde ikinci bir kapının açılması noktasında gerekli mutabakat sağlandı. ırak’ın özellikle yelafer ve musul yolundaki güvenliği sağlaması bekleniyor. bizim tarafımızdan da dicle nehri üzerine bir köprü yapılacak. bununla ilgili teknik çalışmalar her zamankinden iştahlı şekilde devam ediyor.” ifadelerini kullandı.

18 aralık 2017’de süleymaniye’de halk hükümeti protesto etmeye başladı. doç. dr. serhat erkmen’e göre protestoların sebebi bölgedeki kemer sıkma politikaları ve ödenmeyen maaşlardı. ırak hükümetinin bağımsızlık referandumunun ardından ıkby’ye uyguladığı ekonomik yaptırımlar ve kerkük’ün dolayısıyla petrol yataklarının bir kısmının merkezi hükümet tarafından ıkby’nin elinden alınması sonucu zaten çarpık olan ekonomik sistem işlememeye başladı. protestoların hedefinde ise ıkby’nin 40 yıllık tarihinde aileler ve onların kontrolündeki politik partiler vardı. hükümetteki 5 partinin de ofislerine saldırıda bulunuldu. goran hareketi hükümetteki bakanlarını çektiğini açıkladı. protestolar sırasında 5 kişi hayatını kaybetti, 600’e yakın sayıda kişi gözaltına alındı.

2018

erbil ile bağdat arasında ocakta başlayan görüşmeler mart ayında sonuç verdi ve ırak başbakanı ibadi kuzey ırak’a olan uçuş yasaklarının kaldıracağını açıkladı. buna karşılık, dönemin başbakanı binali yıldırım türk hava sahasının erbil’e yeniden açılacağını duyurdu.

10 mart 2018’de türkiye kuzey ırak’taki pkk mevzilerine yönelik operasyona başladı. operasyonlar süresince aralarında kandil de olmak üzere birçok noktaya hava harekatı düzenlendi.

8 mayıs 2018’de ıkby başbakanı neçirvan barzani parlamento seçimlerinin eylül 2018’de yapılacağını açıkladı. başkanlık seçimlerine ilişkin bir açıklama yapılmazken bölgedeki bazı partiler ve siyasi hareketler başkanlık sisteminin lağvedilmesini veya başkanın seçim şeklinin değiştirilmesini talep etmeye başladı.