odtü // yolu: odtü’yü ikiye bölen yol
melih gökçek’in belediye başkanlığı döneminin en tartışmalı konularından biri de odtü arazisi içerisindeki yol projeleriydi.
veri derleme: dilek yeğin/140journos stajı
2013 sonbaharında, üniversite ve yakınındaki işçi blokları ve çiğdem mahallelerini kapsayan 1071 malazgirt bulvarı projesi tartışma yaratmış, itirazlara rağmen yol yapılmıştı. peki malazgirt bulvarı’nın yapılış sürecinde neler yaşanmıştı? 2017'deki yeni yol yapım projesinde hangi konular gündeme geldi?
bu yol, anadolu bulvarı’nın devamı olarak 1993–1994 yıllarında odtü imar planı’nda yer almıştı. yol güzergâhı, eskişehir–konya yolu bağlantısının 1,8 km’lik kısmı odtü arazisi sınırındaydı. proje o yıllarda da tepki çekmiş, odtü öğrencileri “odtü oluşumu” platformunda bir araya gelerek yolla ilgili eylemler yapmıştı. 1994 yerel seçimi süresince de bu mücadele sık sık gündeme gelmişti. yönetim onay verdiği için yolla ilgili hazırlıklar başlamıştı, kamulaştırmalar yapılıyordu ancak proje iptal edildi.
güzergahın odtü arazisi içinde kalan kısmı 1995'te i. derece doğal sit alanı ilan edildi, dolayısıyla 2013’te tekrar gündeme geldiğinde, bu bölgeyle ilgili durum “kültür varlıklarını koruma bölge kurulu” ve “ankara tabiat varlıklarını koruma komisyonu” görüşleri ile çevre ve şehircilik bakanlığı onayına tabiydi.
odtü, 2008’de ankara büyükşehir belediyesi’nin talebi üzerine sit kararını değiştiren bir “koruma amaçlı imar planı” hazırladı. söz konusu yol, bu plan önerisinde de yer aldı. “koruma amaçlı imar planı” onay için çevre ve şehircilik bakanlığına sunuldu.
odtü öğrencileri, odtü mezunlar derneği ve güzergahta bulunan işçi blokları ile çiğdem mahallesi sakinleri, 3000 civarı ağaç kesileceği ve projenin ardından oluşacak yeni yapılaşma sonrası sakinlerine bu mahallede yaşam şansı kalmayacağı gerekçesiyle projeye karşı çıktı. 350ankara’dan önder algedik, “toplu taşımayı öldürerek yerine yapılan 8 şeritlik otoyol, tamamen yeni kentsel rantın ilerlemesi için araç olarak kurgulanmış. bir yıldır çiğdem ve 100. yıl mahallelerine müteahhitler gelip gidiyor. bu yol devamında öveçler, dikmen gibi yerleri de dönüştürecek.” açıklamasında bulunmuştu.
odtü rektörlüğü’nün açıklaması ise şu şekildeydi:
“odtü öğretim üyeleri, yol için 27 farklı kavşak çözümü üzerinde çalışmıştır. benimsenen çözüm, doğal çevreyi en az düzeyde etkileyecek ve ulaşım ihtiyacını en iyi şekilde karşılayacak tasarımdır. bu çalışmalara ve söz konusu bölgede 30 yıldır ağaçlandırma yapılmamasına rağmen, odtü arazisi içinde yaklaşık 3.000 ağacın yol yapımından etkilenmesi söz konusudur.”
“odtü, 1960’lı yıllardan bu yana ankara’nın akciğeri olan 30 km2’lik odtü ormanını yaratmış ve ankaralıların kullanımına sunmuştur. odtü olarak, bu ağaçların ve doğal çevrenin zarar görmesini önleyecek her türlü önlemin alınmasını önemli ve gerekli görüyoruz.”
“benzer şekilde, yolun 100.yıl ve çiğdem mahallelerinin sosyal dokusu ve fiziksel çevresi üzerinde yaratacağı olumsuz etkilerin yetkililer tarafından değerlendirilmesinin ve bölge sakinleri ile görüşülmesinin sorunun çözümüne katkı sağlayacağını düşünüyoruz.”
açıklamada, ankara’da toplu taşımanın oldukça yetersiz olduğu ve bu eksikliği kapatmak yerine yeni yollar yapmanın ulaşım sorununa uzun vadeli bir çözüm olamayacağı belirtildi.
dönemin şehir plancıları odası başkanı necati uyar, yolun neden 20 sene sonra yapılmak istendiğini sorgulamıştı: “şimdi yapılacak yol, odtü ormanı’nın sınırından geçecek. ancak bir de odtü içinden geçirilmek istenen yol var, ki buna karşı olduğumuzu hep söyledik. daha sonra bu yolların bağlanması istenecek, odtü zarar görecek ve odtü’nün parçalanmasına neden olacak.”
“belediye imar uygulaması da yapmak istiyor. eskiden beri odtü’ye ait olan eymir gölü’nü almak gibi talepleri de var. yol çalışmalarının arka planında odtü’ye ilişkin planlar olduğunu düşünüyorum. belediyenin ulaşım sorununa çözümdense odtü’nün bir parçasına el koyma gibi bir hesabı var gibi görünüyor.”
üniversitede ve mahallelerde sık sık konu hakkında forumlar ve eylemler yapılırken eylemler ülke çapında destek bulmuştu. ahmet atakan, hatay’da odtü’ye destek vermek için yapılan eylemde 10 eylül 2013’te hayatını kaybetti. anne emsal atakan, oğlunun 4. ölüm yıl dönümünde yaptığı açıklamada “dört yılda davası bile başlamadı. dört yıldır gözyaşı döküyoruz. adaletin sağlanmasını istiyoruz. bizler bu süreçte biraz yalnız bırakıldık. milletvekilleri, siyasetçiler, avukatların davayı yeterince sahiplenmediğini düşünüyorum.” dedi. abi zafer atakan ise şu ifadeleri kullandı: “kamuoyu tarafından bir baskı oluşmadığı sürece bu tür davalarda aşama kaydedilmiyor. alttan bir baskı yaratmaya çalışıyoruz. ama maalesef ahmet ilk vurulduğunda yanımızda olanlar, ‘unutmayacağız’ diyenler, ‘sahipleneceğiz’ diyenler şu süreçte unuttular ve sahiplenmediler” dedi.
melih gökçek’in bastırdığı “belgelerle odtü yolu gerçekleri” başlıklı broşür tartışmaların yaşandığı dönemde ankara’da dağıtıldı. başbakan erdoğan, “yol medeniyettir. ama medeni olmayanlar yolun kıymetini anlamazlar. önünde cami bile olsa yol oradan geçecekse o camiyi yıkar, gider başka yerde inşa ederiz” açıklamasında bulundu.
öte yandan, inşaat mühendisleri odası, yola ilişkin idare mahkemesi’ne çalışmayı durdurma ve iptal istemiyle dava açtı. odanın basın açıklamasında
“bölgenin sit alanı olmasından kaynaklı olarak koruma amaçlı imar planı’nın onaylanması zorunluluğu hükme bağlanmıştır. çevre ve şehircilik bakanı erdoğan bayraktar’ın yaptığı açıklama ile planların onaylanmadığı ortaya çıkmıştır.” denildi. imo, yolun ihale ediliş biçimi bütçe planlama ve çevre kanunlarına göre yasaya aykırı olduğunu; otoyolların çevresel etki değerlendirilmesi (çed) raporu olmadan ihale edileyeceğini ancak çed süresinin bu projede olmadığını belirtti.
odtü koruma amaçlı imar planı’nın onay aşamasında, bakanlık planda değişiklikler yapmıştı. üniversitenin itirazları bir aylık sürenin sonu olan 4 kasım 2013 tarihine kadar bakanlığa iletilebilecekti. üniversite, yasal itiraz süreçleri tamamlanmadan herhangi bir işleme onay vermediğini ankara büyükşehir belediyesine bildirmişti, karşı taraftan da bir işlem yapılmayacağına dair güvence verildiğini belirtmişti.
yol tartışmalarının dönüm noktası 18 ekim 2013 tarihinde belediye ekiplerinin odtü kampüsüne girmesiyle oldu. odtü rektörü prof. doktor ahmet acar, “ankara büyükşehir belediyesi ekiplerinin, bayram tatilinin sürdüğü 18 ekim cuma günü saat 21.15 civarında bir gece baskınıyla çitlerimizi yıkarak yerleşkemize girmesi, onaylanan plana yasal itiraz süresi tamamlanmadan bir oldu bittiyle yol inşaatına başlayarak güzergahtaki 3 binden fazla ağacı bir gecede yok etmesi art niyetli bir davranış ve hukuksuzluk örneğidir.” diyerek yaşananları eleştirdi ve açıklamasına şu şekilde devam etti: “üniversitemizin hak ve hukukunu hiçe sayarak yapılan bu tecavüz, koruma amaçlı imar planının kesinleşmesi sürecini ciddi şekilde sekteye uğratmış ve muhatap olduğumuz kurumların inandırıcılıklarını zedelemiştir. bu tutumu sergileyen bir kurumun bundan sonraki ilişkilerimizde de iyi niyet ve hukuk kuralları içinde hareket edeceği konusundaki ümitlerimiz de ortadan kalkmıştır.”daaliyetin durdurulması için il emniyet müdürlüğü, büyükşehir belediyesi ve ankara valiliği’ne başvuruldu ancak çalışmalar sabah 06:30’a kadar devam etti ve sabah saatlerinde güzergahın tamamıyla açıldığı görüldü.
rektörlük, araziye yasadışı şekilde girilmesini dava ederken öğrenciler ise “rantın yoluna 5000 fidan dikiyoruz” diyerek şantiyenin karşısına fidanlarını dikmek istedi. belediye ekipleri fidanları sökmek isteyince arbede yaşanmış, inşaata o günden sonra kimse sokulmamıştı.
malazgirt bulvarı, 25 şubat 2014’te protestolar ve polis müdahalesi eşliğinde açılmıştı. aynı gün odtü kampüsü’ne ahmet atakan adına bir fidan da dikildi. öte yandan, yolun planları çevre ve şehircilik bakanlığı tarafından 20 mayıs 2014’te onaylandı.
ankara büyükşehir belediyesi 27 kasım 2016 tarihli meclis kararı ile bilkent şehir hastanesi ulaşım güzergahlarına ilişkin plan değişikliklerini onayladı. ardından çevre ve şehircilik vakanlığı tarafından üç tanesi odtü’den geçecek yollarla ilgili olmak üzere dört ayrı plan onaylandı ve planlar farklı zamanlarda askıya çıkarıldı.
planlardan biri, eskişehir yolu-bilkent kavşağı-incek bulvarı güzergahında ilerliyor. ikinci plansa, turan güneş bulvarı ile güney çevre otoyolu bağlantısını sağlıyor. eymir gölü girişine yakın bölgede, viyadükler üzerinden geçecek 30 metre genişliğinde bir yol yapılmak isteniyor. son yol ise, odtü koruma amaçlı imar planı’nda bilkent bulvarı’nın 35 metreden 50 metreye genişlemesini, bu yol üzerindeki odtü tüneli, şehir hastanesi yolu ve diğer yolların kavşak düzenlemesi ile tünelin güzergah değişikliğini içermekte. odtü koruma amaçlı imar planı’nda yer alan, tünelin aç-kapa yöntemi kullanılmadan inşa edilmesi gerektiği yönündeki notun da bu plan değişikliği ile çıkarılması eleştiri konusu oldu. şehir plancıları odası, plan değişikliklerini “ulaşım ana planından azade hazırlanmış, herhangi bir bütüncül ulaşım yöntem ve yaklaşımı içermeyen, parçacı, beyhude bir trafik problemi çözme çabası olarak” değerlendirdi ve mahkemeye verdi.
planların askıya çıkmasının ardından bir basın toplantısı düzenleyen odtü rektörü mustafa verşan kök, “odtü arazisi, yüzde 87'si orman olan bir ekosistemdir. aç kapa yöntemiyle yaptığımız zaman büyük bölümü 1. derece doğal sit alanı statüsünde olan bu alan geri dönüşü olmayan bir zarara uğrayacaktır. bunun yanı sıra, burada aç kapa yöntemiyle yapılacak yol maliyeti 1 birim ise diğer teknolojiyle yaptığımız zaman maliyet 1.2 birim oluyor. odtü’den geçmesi planlanan, malazgirt bulvarı ile bilkent bulvarı’nı birleştirecek 2,1 kilometrelik tünel yolun aç kapa yöntemiyle yapılmaması konusunda ısrarlıyız.” dedi.
kök, “diğer yolla ilgili odtü arazisi ile bilkent arasında hali hazırda kuzey-güney yönünde bağlantı sağlayan ve kapasitesinin çok altında kullanılan taşıt yolunun hastane bölgesiyle i̇ncek bulvarı arasındaki bağlantıyı sağlamak amacıyla değerlendirilmesinin mümkün olduğunu” söyledi. kök, “bu olanak varken, buna paralel ve odtü arazisinden geçen yeni bir taşıt yolu açılmasının hem doğal alanların gereksiz tahribine hem de kamu kaynaklarının israfına yol açacağını” ifade etti.
kök, “odtü arazisinden yaklaşık 4,8 km uzunluğunda ve 50 metre genişliğinde geçmesi öngörülen taşıt yolu, sanat yapılarıyla 24 hektara yakın bir orman alanının yok olmasına yol açacak. bunun yanı sıra bu yol ile odtü’nün batı sınırı arasında kalan yaklaşık 94 hektarlık orman alanının odtü arazisi ve orman alanı bütünlüğü ile ilişkisi koparılacak.” dedi.
melih gökçek ise konu hakkında “boşuna heves etmesinler. nasıl 1071 malazgirt bulvarı bitirildiyse, buralar da bitirilecek. bizim başka çaremiz yok. biz buralara konut, ticaret merkezi yapmayacağız. halkın ihtiyacı olan yolu yapacağız. bu yolları da ya yapacağız, ya yapacağız.” dedi.
odtü öğrencileri, “odtü savunulmalıdır” platformu ile 2017 yaz boyu yol güzergahlarında yürüyüşler ve basın açıklamaları yaparken odtü mezunlar derneği ise “sorunun sadece yol meselesi olmadığını; bunları her şeye rağmen özerk demokratik üniversite niteliğini devam ettirmeye çalışan odtü’ye karşı politik bir parçalama hamlesi olarak gördüklerini, odtü ile sınırlı kalmayan; yanlış kentleşme politikalarının sonucu olan bu yeni yol güzergâhlarının çözüm değil sorun üreteceğini” ifade ederek büyük çaplı kampanyalar yapacaklarını duyurdu.
meclis’te yaptığı basın açıklamasında, ankara bağımsız milletvekili aylin nazlıaka, “ankara’nın raylı sistemi kullanan yolcu sayısı bu kentin diğer kentlerle kıyaslandığında sadece yüzde 10’unu içeriyor. ankara’dan yol geçirmek isteyen akp’nin asıl amacı bellidir. onlar tankla, kolluk kuvvetiyle giremediği odtü’ye girmek istiyorlar.” dedi. chp ankara milletvekili necati yılmaz, “gökçek’in açacağı bu bulvar ve daha sonra planladığı bağlantı yolları hayata geçirildiğinde ortada bir odtü ormanı kalacak mıdır? göreve geldiği günden bu yana tüm dünyanın tercih ettiği raylı sistem yerine yol ve bulvar inşaatlarıyla ankara trafiğini içinden çıkılmaz bir hale dönüştüren gökçek’in, gelecek yıllardaki planlarına raylı sistemler ne zaman dahil olacaktır?” diye sordu.
22 ağustos 2017 tarihinde yüksek öğretim kurulu’nda yök başkanı prof. dr. yekta saraç’ın başkanlığında ankara valisi ercan topaca, odtü rektörü mustafa verşan kök ve melih gökçek’in katılımları ile bir toplantı yapıldı ve anlaşmaya varıldı. öncelikli olarak odtü tüneli konusu gündeme geldi ve odtü’nün yerin yaklaşık 30 metre altından açılacak tünel ile iki yolu (bilkent ve malazgirt bulvarları) birleştirme önerisi kabul edildi. incek bağlantı yolunda ise odtü önerilerinin biri çok sayıda istimlak gerektirdiği, diğeri ise arazi yapısının yol yapımını zorlaştıracağı gerekçeleriyle kabul edilmedi. öte yandan, yol genişliği daraltıldı, mümkün olan ağaçların transferi, yeni ağaç dikimi gibi hususlar kabul edildi. son olarak, aynı büyüklükte ya da değerde ve üniversiteye bitişik bir arazinin odtü’ye tahsis edilmesinde de mutabakata varıldı. imzalanacak protokole ayrıca başlangıçta öngörülemeyen ve/veya sonradan ortaya çıkan hususların, ilgililerin ortak iradeleriyle düzenlenecek ek protokoller ile karara bağlanacağına ve bu konularda anlaşma sağlanamaması halinde, yök başkanlığı’nın ve ankara valiliği’nin konu ile ilgili olarak taraflar arasında müzakere ortamı sağlayacağına ilişkin bir madde de eklendi.
protokol, 8 eylül 2017’de ankara valiliği’nde imzalandı. protokolün imza sürecini anlatan ankara valisi ercan topaca, “yol düşüncemizi sayın cumhurbaşkanımız’a da ilettik. ‘üniversiteyle görüşün. görüşerek yapmakta fayda olur’ talimatı oldu.” dedi. anlaşmanın ardından melih gökçek, twitter’a “odtü ile eymir rekreasyon alanı konusunda odtü’nün istediği tarzda her türlü işbirliğine hazır olduğumuzu ayrıca iletiyorum.” yazdı. ankara valiliği, imzalanan beş maddelik protokolü yol yapım çalışması başladıktan sonra 12 eylül 2017’de paylaştı.
şehir plancıları odası ankara şubesi, protokol üstündeki itirazlarını şu şekilde açıkladı:
“yol yapım çalışmasına başlama zamanı tamamen ankara büyükşehir belediyesi inisiyatifine bırakılmış, yapım aşamasında belediyenin geniş yetki sahibi olmasına rağmen yol projesinin yapım aşamasının denetimi için odtü’ye bir yetki verilmemiş.
üçüncü maddedeki, “taşınması uygun olan ağaçlar” kısmında bir detay verilmemiş, ağaç tespiti konusunda teknik bilgi alınması zorunlu olan orman genel müdürlüğü’nün görüşüne başvurulmamış.
ek-5 yol kesitinde, yol parçalarının genişlikleri verilirken orta refüj uzunluğu el yazısıyla değiştirilmiş, yol genişliği 40 metreye çıkmış ama bu ek-5’e yansıtılmamış, çelişkili bir durum oluşmuş. el yazısıyla tahribat yapılan başka bir bölümdeki değişiklik de ek-5’te yer almamış.
üçüncü maddeye göre yol, peyzaj ve altyapı çalışmalarına ayrılan alanlar birlikte belirtilen toplam genişlik 50 metre. odtü rektörlüğünün açıklamasında ise; ‘yolun yapımı sırasında açılan yüzeyin genişliği; yol yapım teknikleri, yol kenarındaki sanat yapıları ve çevre düzenlemeleri gereği, bazı yerlerde en fazla 75 metre olup (mevcut yangın yollarıyla beraber), iki noktada u-dönüşü yapılacağı için sadece bu bölümlerde genişlik 135 metreye ulaşmıştır.’ ifadesi var. söz konusu protokolün herhangi bir yerinde 75 metre ve 135 metre genişlikten söz edilmemiş. tespitlere göre belediye 50 metrenin kat kat üstünde bir alanı tahrip etmiş.
yine üçüncü maddede, 36 hektarlık hazine arazisinin üniversiteye devredileceği ve bunun ankara valiliği koordinasyonunda gerçekleşeceği yazıyor. ancak valilik protokolün bir tarafı olarak tanımlanmadığından bu maddenin bağlayıcı olması tartışmalı bir konu.
özetle, protokol ankara büyükşehir belediyesi’ne odtü arazisi üzerinde geniş yetkiler verirken odtü’ye herhangi bir denetim yetkisi vermemiş. protokol profesyonellikten uzak, muğlak, çelişkili ifadeler ve tahribatlar içeriyor. protokol ekinde bulunan krokiler baz alınarak aceleyle uygulamaya geçilmesinin birçok eksiği ve hatayı beraberinde getirmiş olması muhtemel.”
9 eylül 2017 akşamı odtü arazisine belediye’ye ait 100 iş makinesi, 400 kamyon ve polislerle beraber yeni yol çalışması için giriş yaptı.
odtü mezunlar derneği başkanı seyhan çamlıgüney “rektörlük bugün ilan etti, saat 18.00’da ve ankara’da ne kadar dozer varsa 5–6 yerden odtü’ye girdi. talan başladı. bizimle konuştukları gibi 40–50 metre değil, büyük bir alan yok ediyorlar. hukuksuzlukla karşı karşıyayız. odtü’ye ait tapu bizim üzerimizde ama bir gece ansızın girdiler. arazimizi işgal ediyorlar. korkunç bir toz bulutu, araçlar canavar gibi çalışıyor ve yüzlerce polis burada. polis yolda durmaya bile izin vermiyor. bu kadar polisin yığılması mümkün değil. buna karşı tepki göstereceğiz ancak iş makinesine bile yaklaşamıyoruz. akademik kartlarımızla bile yaklaşamıyoruz. yürekler acısı. elimizle tırnağımızla diktiğimiz ağaçları söküyorlar” değerlendirmesinde bulundu.
gökçek ise, “odtü rektörlüğü ile yapılan protokol gereği açılacak 4,5 km’lik yolu bir gecede açarak büyükşehir belediyesi bir rekora daha imza attı” açıklamasında bulundu.
odtü mezunlar derneği’nce yapılan açıklamada “ormana açılan yol genişliğinin 90–100 metre, toplam orman talanının 45 hektar, bütünlüğü bozulan orman alanı ise en az 90 hektar olduğu ve ormanda kamyonların geçişi için fazladan servis yollarının açıldığı” belirtildi. öte yandan odtü mezunları derneği, “sadece odtü’yü değil bütün ankara’yı ilgilendiren kaygılarımızı görmezden gelenlerin, yanlış ve haksız yorumlayanların ve gereğini yapmayanların da dolaylı katkılarıyla on yılların emeğiyle, alın teriyle, özene bezene büyüttüğümüz ormanımız, bir masa etrafında toplanan birkaç kişinin imzasıyla hazırlanmış bir protokol sonucu talan edilmiştir.” diyerek rektörü protokolden imzasını çekmeye davet etti.
chp izmir milletvekili zeynep altıok akatlı, “incelemelerimiz sonucu işin görünmeyen yüzünde çok vahim iddialarla karşılaştık. katledilen orman bölgesinde açılan yolun bel-beton ve melih gökçek’e yakın inşaat firmaları tarafından yapılan lüks konut sitelerine açıldığı iddialarını yerinde gözlemledik. yaptığımız araştırmalar ve incelemeler sonucu iddiaların ciddi şekilde ele alınması ve açığa kavuşturulması gerektiğini gördük. anlaşılan o ki bu yollar hastaneye değil ranta açılıyor.” dedi.