verilerle türkiye’de hava kirliliği

yerel ve uluslararası kurumlarca hazırlanan raporlarda uzmanlar türkiye’de bulunan şehirlerdeki hava kalitesiyle ilgili neler diyor?

2017

türk toraks derneği verilerine göre, istanbul’da göztepe, esenyurt ve aksaray 2017 kasım itibariyle en çok hava kirliliği yaşanan yerler arasında.

türk toraks derneği merkez yönetim kurulu üyesi doç. dr. osman elbek, “kasım 2016–ekim 2017 arasında partikül madde açısından sadece rize’de dünya sağlık örgütü’nün sağlık açısından izin verdiği hava kirliliği sınırının aşılmadığını, şırnak’ta yeterli ölçüm yapılmadığını, geri kalan 79 ilde de hava kirliliğinin yaşandığını” ifade etti.

doç. dr. elbek, “türkiye’nin ulusal mevzuat sınır değeri dikkate alınsa dahi yeterli ölçüm yapılan 80 ilin 53’ünün havası kirlidir” diyerek şunları söyledi: “gerçek bilimsel ölçüt sadece rize’deki insanların sağlıklı hava soluduğuna, ülkedeki diğer insanların boğulduğuna, nefes alamadığına işaret ediyor. hepimiz rize’ye gitmek zorundayız. rize bunu kaldıramazsa türkiye’yi cennete çevirmek zorundayız.”

tmmob çevre mühendisleri odası’nın 2017 hava kirliliği raporu’nda, dünya sağlık örgütü’nün hava kirliliğini ölçmek için kullandığı pm10 parametresine göre ölçümleri düzenli yapılan ve 35 günden fazla pm10 sınır değerini aşarak türkiye’deki en kirli havaya sahip iller şu şekilde: istanbul, ankara, adana, amasya, manisa, bursa, denizli, niğde, tekirdağ, hatay, yalova, sivas, kahramanmaraş, kütahya, sakarya, kırklareli, içel ve samsun. en temiz iller ise artvin, bitlis, eskişehir, yozgat, kırşehir ve kırıkkale olarak kaydedildi.

raporu açıklayan tmmob çevre ve mühendisleri odası başkanı baran bozoğlu, “ankara’nın en kirli ilçesinin hastanelerin yoğun olduğu sıhhıye olduğunu, en temiz ilçesinin ise bulunmadığını” söyledi. bozoğlu, “ankara’nın temel kirlilik sebebinin ulaşım ve ısınmak için kullanılan kalitesiz kömür olduğunu” bildirdi. “en kirli iller arasında geçen istanbul’da temel kirlilik sebebinin kontrolsüz kentsel dönüşüm olduğuna” değindi. bozoğlu, “istanbul’un en kirli ilçesi, yoğun nüfuslu esenyurt, en temiz ilçesi ise şile’dir” dedi.

kadıköy fikirtepe’de süregelen kentsel dönüşüm çalışmalarından dolayı artan hava kirliliği, sınırın çok üzerinde. dünya sağlık örgütü ölçülerine göre, partikül madde (pm10) sınır değeri 70 olması gerekirken, göztepe halil türkkan ortaokulu’nda 17 temmuz 2017 günü yapılan ölçümde, pm10 değeri 154.2 çıktı. aynı gün, minimum 25 olması gereken pm2.5 değeri ise 143.71 olarak tespit edildi. konuyla ilgili, türk toraks derneği hava kirliliği görev grubu eş başkanları doç. dr. haluk çalışır ile yrd. doç. dr. nilüfer aykaç şu açıklamayı yaptı: “kirliliğin çok ileri boyutlarda olduğu, insan ve çevre sağlığı açısından ciddi riskler oluşturması söz konusudur. pm10 ve pm2.5 adlı kirleticiler gerek kısa süreli maruziyetlerde, gerekse de uzun süreli maruziyetlerde önemli sağlık sorunlarına yol açmaktadırlar. bu derecede yüksek düzeylerin, ani kalp krizleri, felçler gibi kalp damar sistemini ilgilendiren hastalıklara neden olduğu bilinmektedir. 23 gün yapılan ölçümlerde 22 günün dünya sağlık örgütü limitlerinin çok üzerinde olması, günlük yüksek değerlerin dışında kronik bir kirliliği de göstermektedir. acil önlem alınması gerekir.”

2015 ve 2016 yıllarında hazırlanan raporlardaki verilere kıyasla, 2017'de türkiye’deki hava kirliliğinin artarak devam ettiği belirtildi.

dünya sağlık örgütü, 2017'nin başında, kentlerdeki hava kirlilik durumunu içeren bir rapor yayınladı. rapora göre, avrupa’da havası en kirli 10 kentten 8'i türkiye’de bulunuyor. havası en kirli avrupa kenti de istanbul olarak belirlenmiş durumda.

dünya sağlık örgütü’nün verilerine göre, kent yaşamınındaki kişilerin %80'i hava kirliliğine ve sağlık örgütü’nün belirlediğin sınırın altındaki kalitede havaya maruz kalıyor. dünyadaki tüm bölgeler bu durumdan etkileniyor fakat en çok etkilenen kentler düşük gelirli bölgelerde.

güncel hava kalitesi verilerine göre, düşük ve orta gelirli ülkelerdeki 100.000'den fazla nüfuslu kentlerin %98'i, dünya sağlık örgütü’nün belirlediği hava kalitesi kriterlerini karşılamıyor. yüksek gelirli ülkelerde bu oran %56'ya düşüyor.

kentlerdeki hava kalitesi düştükçe; bu kentlerde yaşayan kişiler için felç, kalp hastalıkları, akciğer kanseri, astım gibi kronik ve akut solunum rahatsızlıkları riski de artıyor.

analiz, 6 kıtadaki hava kirliliğinin en yoğun yaşandığı kentlere dair bilgileri içeriyor. dünya sağlık örgütü’nün çapı 2,5 mikron ve altında olan partikül madde hesabına dayanarak yaptığı çalışmaya göre dünyanın en kirli kentleri hindistan ve çin’de. ancak avrupa’da hava kirliliği söz konusu olduğunda türkiye’deki kentler ön planda.

türkiye’nin dahil edilmediği 10 kentlik liste şu şekilde:

listeye türkiye dahil edildiğinde 10 kentten 8'i türkiye’de bulunuyor. havanın en kirli olduğu şehir makedonya’daki tetevo olurken, 2. sırada batman, 3. sırada ise hakkari yer alıyor.

bu kentleri, gaziantep, siirt, afyon, karaman, ığdır ve ısparta izliyor.

havası en kirli küresel avrupa kentleri listesinde istanbul birinci sırada:

havası en kirli 20 kentin genel listesinde iran’daki zabol ilk sırada yer alıyor.

abd’de iklim bilimi üzerine çalışan berkeley earth, şehirlerdeki hava kirliliğinin bir günde insanların kaç sigara içmesine yol açtığını hesapladı. bu hesaplamaya göre türkiye’nin hava kirliliği açısından en gerideki üç şehri batman, hakkari ve gaziantep. bu üç kentte yaşayanlar günde üç sigaradan fazla içiyor. istanbul listede 46. sırada. buna göre istanbul’da yaşayanlar günde ortalama 1,51 sigara içiyor.

iklim uzmanı önder algedik, “bugün havamız 90’lardan daha kötü.” görüşünde: “en basitinden o gün büyük kentlerin havası kirliydi. bugün 1990’a göre daha fazla kömür ve petrolü binalarda kullanıyoruz. bütün bu artış doğalgazdaki artışa rağmen oldu. bir de karayolu ulaşımını koysak durum daha da keskinleşiyor. 2016 yılında türkiye karayolu ulaşımı için 1990’dakinin tam üç katı petrol kullandı. yani 90’da ankara’nın havası kötüydü ama bugün ülke o zamanki ankara’dan da kötü.”

2016

2016'da yayımlanan tmmob çevre mühendisleri hava kirlilik raporu’nda da, kirli havasıyla tehlike arz eden iller listesinde, istanbul, ankara, bolu, edirne-keşan, düzce, izmir, ığdır, muş ve tokat yer aldı. 2016 senesinde de, türkiye’deki hava kirliliği sınır değerlerinin, avrupa birliği ve dünya sağlık örgütü’nün belirlediği sınır değerleriyle uyumlu olmadığı kaydedildi. bunun yanında, pm 2,5 gibi akciğer hastalıklarına neden olan kirleticiye dair herhangi bir kısıtlamanın türkiye mevzuatında yer almadığı tespitinde bulunuldu.

mart 2016'da temiz hava hakkı platformu, ‘türkiye’de hava kirliliği: kara rapor’ başlıklı bir rapor hazırladı. türkiye’de hava kirliliği ölçümü yapılan tüm istasyonlardan alınan verilere göre hazırlanan raporda havası en kirli iller aksaray, ağrı ve muş olarak belirlendi. dünya sağlık örgütü’nün limitlerine uygun 81 il içinde tek il çankırı oldu.

2015

tmmob çevre mühendisleri odasının hazırladığı 2015 raporu’nda ise türkiye’deki sınır değerlerin, avrupa birliği’nin iki katı olduğu tespit edilmişti. raporda istanbul, ankara, bolu, edirne-keşan, düzce, izmir ve ığdır’da hava kirliliğinin kritik seviyeleri aştığı kaydedildi. pm10 ölçüm sonuçları dünya sağlık örgütü sınır değeri 50mikrogram/m3 sadece 35 gün aşılabilirken, 2015 yılında istanbul’da, (yenibosna, kadıköy ve esenyurt başta olmak üzere) havanın 282 günden daha fazla kirli olduğu tespit edildi. raporda, türkiye’nin neredeyse her ilinde, pm10 değerleri, dünya sağlık örgütü tarafından belirlenen değeri aştığı belirtildi.

iklim yönünden türkiye’nin notu

2017'nin kasım ayında, 56 ülke ve avrupa birliği’nin iklimi korumaya yönelik performansını ortaya koyan germanwatch adlı örgütün bonn’daki dünya iklim konferansı’nda sunduğu raporda ‘‘çok kötü’’ notu verilen türkiye, 47. sırada yer aldı. katılan ülkeler, ‘çok iyi, iyi, orta, kötü ve çok kötü’ olarak puanlandırıldı. 100 üzerinden 40,02 puan alabilen türkiye’nin eleştirildiği noktalar: düşük hedefler koyma, zayıf uygulama, ülke içinde yetersiz politik önlemler alma ve uluslararası iklim politikalarında zayıf performans göstermek. türkiye’nin standartların çok altında yer almasının bir diğer sebebi ise sera gazı emisyonu ve enerji tüketimindeki artış.