yap işlet devret modeli uygulanan projelerde geçiş sayıları ne?
yap işlet devret modeli, büyük altyapı projelerinin inşaatı ve işletmesinde özellikle ak parti hükümetlerinin sıklıkla başvurduğu bir yöntem.
bu yöntemde, maliyeti milyarlarca dolar tutan köprü, otoyol, tünel gibi altyapı projeleri, kamu harcaması olmaksızın üstlenici firmalar tarafından türk ve uluslararası bankaların kredi desteğiyle tamamlanıyor ve belirli bir süre boyunca bu üstlenici firma tarafından işletilerek maliyet çıkarılmış oluyor.
ancak bu sistemin bir zayıf halkası var. hükümet, yap işlev devret modeliyle bir projeyi üstlenen firmaya ya da konsorsiyuma işletme süresi boyunca asgari olarak sağlayacakları kazanca dair güvence veriyor. şu an kamuoyunun gözü önündeki büyük altyapı projelerinden bazıları yavuz sultan selim köprüsü, osmangazi köprüsü, avrasya tüneli… köprü ve otoyoldaki tüm gişelerden elde edilen gelirlerin toplamı, garanti edilen araç sayılarına karşılık hesaplanan gelirden düşük olması halinde, aradaki fark hazineden görevli şirkete ödeniyor yani bu işletmelerden beklenenin altında araç geçiş sayısı olduğunda devlet, üstlenici firmaya aradaki farkı ödüyor. peki hangi işletme ne kadar kullanılıyor? ne kadar fark, nasıl ödenecek?
veri derleme: miray omurtak/140journos yaz stajı, sena macit/ 140journos yaz stajı, can pürüzsüz/140journos
ulaştırma, denizcilik ve haberleşme bakanı ahmet arslan, sık sık kamuoyu gündemine gelen konu hakkında farklı tarihlerde açıklamalar yaptı:
“‘niye garantiden kaynaklı para ödüyoruz?’ demesinler. çünkü işin ruhunda bu var, bu parayı ödeyeceğiz. ancak süre içerisinde sayıları gittikçe artacaktır çünkü etrafında ilave trafik oluşturuyor. bu projeler kendi trafiğini oluşturuyor ve trafik oluşturdukça geçiş sayıları artıyor.” — bakan ahmet arslan’ın 27 nisan 2017 tarihli demeci
bakan arslan, 27 nisan’daki açıklamasında “birincisi özel sektör dinamiğini devreye sokarak projeleri bir an önce bitirmek bunlardan kaynaklı hem sosyal fayda sağlamak hem ülkemize katma değer oluşturmak. sebebi de şu, yaptığımız her projenin etrafında sanayi gelişiyor, endüstri gelişiyor, ticaret büyüyor ve ülkemize ilave katma değer oluşturuyor. biz olaya böyle bakıyoruz. yine fizibilitelerimiz gösteriyor ki başlangıçta bütün köprüler ve otoyollar için geçerli garanti rakamı yakalanmayabilir. ancak süre çerisinde bu rakamlar yakalanacaktır” ifadelerini kullandı.
“bir hata rakamların aylık hesaplanmasından kaynaklanıyor. bir yılda geçen araç sayısı 365’e bölünecek ve garanti kapsamında ödenecek ücret, çıkan rakam üzerinden belirlenecek. örneğin 2017 yılının hesabı 2018’in ilk çeyreğinde yapılacak. yani ‘bir gün garanti rakamından az araç geçti şirkete ödeme yapılacak, diğer gün garanti edilenden fazla geçti şirketin kar hanesine yazılacak’ gibi bir durum olmayacak” —arslan’ın 1 temmuz 2017 tarihli demeci
yavuz sultan selim köprüsü
- 26 ağustos 2016'da açılan köprünün yapım maliyeti çeşitli kaynaklarda 3 milyar dolar ile 3.5 milyar dolar olarak değişiyor. projenin, işletme sahibi ic içtaş-astaldi jv tarafından işletme süresi 10 yıl 2 ay 20 gün. garanti kapsamındaki işletme süresi ise 7 yıl 9 ay.
- köprü için devletin verdiği araç garantisi günlük 135 bin, bu sayı yıllık 49 milyon 275 bin araç demek.
- yavuz sultan selim köprüsü ve bağlantı yolları geçiş ücreti, yapılan sözleşmeye göre köprü için kdv hariç 3 dolar, otoyol için ise kilometre başına kdv hariç 0.08 dolar.
- geçiş fiyatları, sözleşme gereği her sene “tc merkez bankası tarafından belirlenen abd doları alış kuru ve birleşmiş milletler tüm kentsel tüketici fiyatları endeksine göre abd doları enflasyonu” üzerinden güncelleniyor. 8 mart 2017 itibariyle geçiş ücretleri farklı araç sınıflarına göre 8,55 tl ile 95,15 tl arasında değişiyor.
“yavuz sultan selim köprüsü’nden günde yaklaşık 110 bin araç, osmangazi köprüsü’nde ise günlük ortalama 20 bin araç geçiyor. biz etüt çalışması yaparken osmangazi’den 15 bin, yavuz sultan selim’den 50 bin araç bekliyorduk” — ulaştırma, denizcilik ve haberleşme bakanı ahmet arslan’ın 25 eylül 2016 tarihli demeci
deniz zeyrek’in 2 temmuz 2017'de hürriyet’te yayınlanan derlemesine göre, köprüden günlük geçiş sayısı 100 binin üzerinde ve projenin iki yılı dolmadan 135 bin hedefine ulaşılması öngörülüyor. zeyrek, yazısında “hiç araç geçmezse garanti kapsamında ödenecek tutar, 790 milyon dolar olacaktı.” ifadesini kullanıyor.
“bu tip projelerde hedeflenen rakama 3 yıl içinde ulaşılır. ilk yıl çıkan rakamlar fizibilite çalışmalarında belirlenen rakamlarla uyumlu… bağlantı yolları tamamlanacak, kullanıcı alışkanlıkları değişecek ve o rakamlara ulaşılacak.” — arslan’ın 1 temmuz 2017 tarihli demeci
projeye ve yap işlet devret modeline itirazlarını paylaşan chp’li milletvekilleri ise, 2015 yılından istatistikleri örnek göstererek, 135 bin sayısına ulaşılamayacağını söylüyor.
“fatih sultan mehmet köprüsü’nden 2015 yılında toplam 40 milyon 319 bin 763 araç geçmiş, bu da günlük ortalama 110 bin araç ediyor. yani fsm’yi kapatıp araçları 3.köprüden geçirsek bile 135 bin rakamına ulaşılamıyor. fsm’den geçen 110 bin aracın günlük ortalama 87 bini otomobil. buradan servis araçlarını da çıkardığımız zaman fsm’den geçen ağır vasıta araçlarının; kamyon, otobüs, tır 15–20 bin civarında olduğunu görüyoruz bu da gösteriyor ki 3.köprüden günlük ortalama geçiş rakamının bu civarda olduğu…peki, 135 bin araçlık garanti hangi planlamayla verildi? bu zararı milletin sırtına kim yükledi?” — chp istanbul milletvekili barış yarkadaş, 11 kasım 2016 tarihli demeci
“sayıştay’ın, karayolları genel müdürlüğü 2015 hesaplarına ilişkin denetim raporu basında yer aldı. osmangazi ile yavuz sultan selim köprüleri için verilen garanti, yapım maliyetlerinin iki katını geçmiş. böyle bir sözleşmeyi anlamak mümkün mü? kamuyu doğrudan zarara uğratıyor. bu araç geçiş garantileri tutmayınca, halkın vergilerini şirketlere aktaracaksın.” — chp kocaeli milletvekili tahsin tarhan, 24 ekim 2016 tarihli soru önergesinden
“1 ocak- 30 nisan 2016 tarihlerinde 16 milyon 200 bin araç geçişi garantisi verilen yavuz sultan selim köprüsü’nden 4 milyon 600 bin araç geçişi sağlandı. yılın ilk 4 ayı sonunda hazineden işletici firmaya ödenmesi gereken tutar 140 milyon 376 bin tl.” — chp kocaeli milletvekili haydar akar
osmangazi köprüsü
- 30 haziran 2016'da açılan köprünün yapım maliyeti çeşitli kaynaklarda 10 milyar 51 milyon 882 bin dolarla 10.3 milyar dolar olarak değişiyor.
- projenin, işletme sahibi otoyol yatırım ve işletme aş tarafından işletme süresi 22 yıl 4 ay. yapım süresi dahil edildiğinde işletme süresi 15 yıl 4 aya düşüyor.
- köprü için devletin verdiği araç garantisi yıllık 14 milyon 600 bin, bu sayı günlük 40 bin araç demek.
- 2010 eylül tarihli sözleşmede, köprü geçiş ücreti olarak belirlenen 35 dolarlık bedel için 2008 yılı baz alınmış durumda ve 35 dolarlık ücretin her yıl abd’deki tüketici fiyatları endeksindeki artış kadar artırılması gerekiyor. 2017 yılı için geçiş ücretleri farklı araç sınıflarına göre 45,95 tl ile 208,75 tl arasında değişiyor. geçiş ücreti yılbaşında indirildi.
“ücret 65,65 lira olacak. yaklaşık 89 liralık ücrete 2017 yılı başından itibaren zam yapmamız gerekirken, tam tersine ücreti düşürüyoruz. burada üç şeyi güdüyoruz, bir, köprünün kullanımın teşvik edilmesi, daha da önemlisi vatandaşımızın körfezi dolaşarak yakıt sarfiyatı, araçlarının yıpranmaması, aldıkları risk bunları düşünürseniz vatandaşın hayatını kolaylaştırmış olacağız.” — bakan arslan’ın 31 aralık 2016 tarihli demeci
başbakan binali yıldırım, köprü açılışında “osman gazi köprüsü güzergahtaki seyahati eziyetten keyfe dönüştürecek. izmir’e bugün istanbul’dan karayoluyla gidiş 8 saati aşıyor. inşallah köprü ve devamındaki otoyolla birlikte bu süre 3 saatin altına inecek.” ifadelerini kullanmıştı.
deniz zeyrek, hürriyet’te yayınlanan haberde, 1 yılını doldurmuş olan köprüye ilişkin şu bilgileri veriyor:
“433 kilometrelik istanbul-izmir otoyolu projesinde orhangazi-bursa arası için 35 bin, bursa-edremit ayrımı arası 17 bin, bursa-edremit ayrımı-izmir arası için de 23 bin araç garantisi verilmiş. (osmangazi’de) ilk beş ay ortalaması 17 bin. sonrasında 20 bin seviyesine ulaştı. hiç araç geçmezse, sadece osmangazi köprüsü değil 433 kilometrelik bütün proje için yıllık garanti ödemesi 750 milyon doları geçmeyecek. bu rakamdan işletme giderleri ve vergiler düşecek.”
chp kocaeli milletvekili haydar akar, “ücret indirimine karşın osmangazi köprüsü’nden 40 bin araç geçişi sayısına ulaşılamadığını, 2017 yılının ilk 50 gününde 225 milyon lira milletin sırtına bindirildiğini” söylüyor:
“akp iktidarı ocak ayında geçiş ücretlerini 65 liraya düşürdü. yani her geçen araç için de devlet 68 lira firmaya ödeme yapıyor. yetmiyor, yine sözleşme gereği ocak ayında toplam 1 milyon 240 bin araç garantisine rağmen geçen araç sayısı 380 binde kalıyor, yani bu da günlük 40 bin olarak belirlenen araç garantisi sayısının gerisinde kalarak 12 bin araç oluyor. sonuç olarak devlet ocak ayında geçen araçlar için firmaya 25 milyon lira fark öderken, geçmeyen araç için de 114 milyon lira ödeme yapıyor. şubat ayında da değişen pek fazla bir şey yok. 19 milyon lira geçen araçlar için, 67 milyon lira geçmeyen araçlar için yani toplamda 50 günde 225 milyon lira milletin sırtına bindiriliyor.”
akar, “mart ve nisan aylarında günlük ortalama 14 bin aracın geçiş yaptığı osmangazi köprüsü için yılın ilk 4 ayı için hazinenin işletmeci firmaya ödeyeceği tutarın ise 585 milyon 200 bin TL olduğunu” belirtiyor. akar, “yıl sonunda tahmininin gerçekleşmesi halinde, zarar tutarının osmangazi’nin yapım maliyetini geçeceğini” ifade ediyor.
chp lideri kemal kılıçdaroğlu da 18 ekim 2016 tarihli açıklamasında konuya değindi: “devlet bu köprüyü yapan firmalara garanti verdi; ‘40 bin araç geçecek, geçmese de ben 40 bin araç üzerinden yılda 511 milyon dolar para vereceğim size’ diye garanti verdi. yani köprü 1,5 yılda kendi maliyetini kurtarıyor. geriye kalan 17 yılda 27 milyar lira, eski parayla 27 katrilyon lira parayı bu firmalar kazanacak. kim ödeyecek bunu? buradaki gariban vatandaşlar. şimdi ben esnaf, sanayici kardeşime soruyorum; bir yatırıp bin kazandıran model size hiç sunuldu mu? hangi anlayıştır bu? ben bunu söyleyince koro halinde ‘efendim kılıçdaroğlu köprüye karşı.’ hayır, ben köprüye karşı değilim, halkın sömürülmesine karşıyım.”
3 ekim 2017 tarihinde karayolları genel müdürlüğü, chp istanbul milletvekili onursal sdıgüzel’in bimer’e başvurusu üzerine osmangazi köprüsü ve bağlantı yollarının 13 aylık verilerini açıkladı. 11 temmuz 2016’da ücretli geçişe açılan köprüyü, temmuz 2017 sonuna kadar 7 milyon 662 bin 105 otomobil eşdeğeri araç kullandı. köprü ve bağlantı yollarının 2016 geliri, 194 milyon 776 bin 117 lira oldu. chp’li adıgüzel, “yap-işlet-devret projesinde 12 aylık bilançonun, garanti edilen 14 milyon 600 bin otomobil eşdeğeri geçişin yarısını bile bulmadığını belirterek, 8 milyon araçlık maliyetin hazine’den karşılanacağını” belirtti.
avrasya tüneli
- 20 aralık 2016'da açılan köprünün yapım maliyeti 1 milyar 245 milyon dolar olarak dile getiriliyor. tünel, 31 ocak 2017 tarihinden bu yana 7 gün 24 saat hizmet veriyor.
- projenin, işletme sahibi avrasya tüneli işletme inşaat ve yatırım aş tarafından işletme süresi 24 yıl 5 ay.
- köprü için evletin verdiği araç garantisi yıllık 25.6 milyon, günlük 68.500 araç olarak belirlendi.
- avrasya tüneli’nde geçiş ücreti 4 dolar + kdv olarak belirlenmiş durumda. 1 ocak 2017 tarihinde, daha önce otomobiller için 15 lira olan geçiş ücreti 16,60 liraya; minibüsler için 22,50 lira olan geçiş ücreti 24,90 liraya çıkartıldı.
“daha önce yaptırdığımız fizibiliteler, etütler gösteriyor ki buradan günlük 100–120 bin araç geçmesi bekleniyor. dolayısıyla garanti rakamın çok üzerine çıkıyor. hatta garanti rakamın üzerine çıkan kısmın yüzde 30'unu kamu olarak biz alacağız.” — bakan arslan’ın 20 aralık 2016'daki demeci
tünelden ilk günde 23 bin 938 araç geçti. 11 şubat 2017'de avrasya tüneli’ni kullanan araç sayısının 1 milyonu aştığı açıklandı. deniz zeyrek’in paylaştığı verilere göre, tünelde günlük ortalama 47 bin olan ortalama araç geçişi, haziran ayınının son 10 gününde 65 bin seviyesine çıktı.
yılın ilk 5 ayında avrasya tüneli’nden 4 milyon 690 bin araç geçişi yapıldığını belirten chp kocaeli milletvekili haydar akar’ın 30 haziran 2016'daki açıklamasına göre, tünelden ortalama 34 bin araç geçişi sağlanıyor. akar, “kalan ortalama 34 bin aracın bedelinin ise 5 aylık süreçte 77 milyon 914 bin tl hazine tarafından işletmeci firmaya ödeneceğini” söyledi.
“yılın ilk 4,5 ayındaki araç geçişlerine göre hazine avrasya tüneli, osmangazi köprüsü ve yavuz sultan selim köprüsü için 803 milyon tl işletmeci firmalara ödeyecek. bugünkü tablonun devam etmesi halinde, yıl sonunda işletmeci firmalara 2 milyar 410 milyon tl ödenecek” — chp’li haydar akar
avrasya tüneli işletme inşaat ve yatırım aş’nin (ataş) yönetim kurulu başkanı başar arıoğlu, tünelin 2017’yi 15.6 milyon araç geçişi ile geride bıraktığını kaydetti: “geçen yılı günlük ortalama 41 bin araç geçişiyle kapattık. 10 milyon araçlık eksik geçiş söz konusu. bu araçların bedelini devlet bize ödeyecek. garanti kapsamında devletten 123 milyon lira alacağız.”
“2019’dan itibaren devletin bize fark ödemesi biter. ayrıca, garantiyi aşan gelirin yüzde 30’unu devlete ödeyeceğiz.” — başar arıoğlu
konu hakkında bir diğer itiraz da referandum kampanyaları süresince avrasya tüneli’nin trafiğe kapalı olduğu günlere yönelik.
“avrasya tüneli, akp ve mhp mitingleri yüzünden trafiğe kapatıldı. iki gün peş peşe kapatılan tünel, devlete iki milyon iki yüz bin liraya mal oldu. devlet bu paradan mahrum edildi. firmaya günde 68.500 araç geçişi garantisi verildiği için şimdi 137 bin aracın geçiş ücreti hazineden ödenecek. bunu yapmaya ve milletin vergisini har vurup harman savurmaya ne hakkınız var?” — chp’li barış yarkadaş