1995 yılının 12 mart’ında istanbul gazi mahallesi’nde kahvehane ve pastanelerin taranmasıyla başlayan ve farklı mahallelere de yayılarak 4 gün süren olaylarda 22 kişi ölmüş, 155 kişi yaralanmıştı. gazi mahallesi, yıllar boyunca polis ve eylemci grupların karşı karşıya geldiği noktalardan biri oldu. 22. yıldönümünde 12 mart gazi mahallesi olaylarını derledik.
fotoğraflar, çağdaş erdoğan’ın gazi mahallesi’nde 2015'te başladığı ve halen sürdürdüğü fotoğraf öyküsüne aittir.
dönemin siyasi figürleri ve kamu görevlileri
süleyman demirel | cumhurbaşkanı
tansu çiller | başbakan
nahit menteşe| içişleri bakanı
mehmet ağar |emniyet genel müdürü
hayri kozakçıoğlu| istanbul valisi
necdet menzir|istanbul emniyet müdürü
olayların başlangıcı
12 mart 1995 akşamı gazi mahallesi’nde içerisinde alevilerin bulunduğu 3 kahvehane ve 1 pastane tarandı. kahvehanelere yönelik saldırıda alevi dedesi halil kaya öldürüldü, 5'i ağır 25 kişi yaralandı. ateşin açıldığı taksi gaspedilmiş ve taksi şoförü öldürülmüştü. taksi, iz bırakmamak için yakıldı. failler yakalanamadı.
“dönemin emniyet istihbarat müdürü, başkan yardımcısı hanefi avcı diyor ki: ‘bu olayları yeşil kod adlı mahmut yıldırım başlattı.’ yine susurluk olayında adı geçen ayhan çarkın ve oğuz yorulmaz’ın gazi mahallesi’nde halkın üzerine ateş açtığı söyleniyor.” — 24. dönem chp milletvekili ali özgündüz
saldırının ardından mahallede protesto gösterileri başladı, cemevi önünde toplanıldı.
“alevi vatandaşların öfkesinin nedeni polisin saldırı karşısındaki duyarsızlığıydı.” — mehmet ali birand
toplanan grupların polis karakoluna doğru yürüyüşe geçtiği sırada polisin silahlı müdahalesi başladı. bu sırada mehmet gündüz adlı bir kişi hayatını kaybetti.
“biz mahalleye girerken ellerinde silahlı bazı kişilerin, daha sonra sivil polis olduğunu tahmin ettiğimiz, kitlenin bulunduğu noktaya doğru namlularını zaman zaman yönelttiğini, zaman zaman nokta atışları, zaman zaman seri havaya ateş açtığını gördük.” — insan hakları derneği yöneticisi doğan genç
askerin sevki ve sokağa çıkma yasağı
13 mart günü gösteriler sırasında 15 kişinin hayatını kaybetmesiyle valilik, üç mahallede sokağa çıkma yasağı ilan etti.
“orada hayatını kaybedenlerin büyük bir bölümü öldürücü tek kurşunla öldürüldü, gelişigüzel değil. saldırgan aracı yakalamaması sebebiyle ertesi gün toplanan yurttaşların üzerine polis hedef gözeterek ateş açıyor.” — 24. dönem chp milletvekili ali özgündüz
14 mart günü çatışmaların devam etmesiyle polisin ardından mahalleye askeri ekipler de sevk edildi.
cemevinde kurulan komitenin 4 talebi bulunmaktaydı:
- cenazelerin verilmesi
- sokağa çıkma yasağının son bulması
- gözaltıların serbest bırakılması
- asker ve polisin bölgeden ayrılması
talepler reddedildi, güvenlik güçlerinin kurulan barikatlara müdahalesi devam etti.
gelişen olaylar sırasında özlem tunç’un öldü sanılarak çöp kutusuna atılması ve yaralı bedeninin tekmelenmesi, yaşananlara ilişkin kamuoyu hafızasında yer edinen en önemli görüntülerden biri.
22 ölü 155 yaralı
15 mart günü, gazi’de yaşananların ümraniye 1 mayıs/mustafa kemal mahallesi’ndeki protestosu ve müdahaleler esnasında da 5 kişi öldürüldü. toplam can kaybı 22'ye yükseldi, en az 155 kişi yaralandı. gözaltı sayısı ise binlerle ifade ediliyordu.
“açıkça söylüyorum; devlet bu kadar sağduyulu ve olaya bu kadar hakim olmasaydı, bugün kontrol altına alınmış olan bu olay çok daha vahim bir hale gelebilirdi.” — dönemin başbakanı tansu çiller
olaylar, cenazelerin teslim edilmesi ve sokağa çıkma yasağının kaldırılmasıyla sonlandı.
“olayların hemen akabinde, 14 mart 1995 tarihinde mecliste grubu bulunan tüm partilerin ortak önergesiyle bir araştırma komisyonu kurulmuş ve olayların üzerine de gidilmiştir ve o dönem için muhalefet görevini üstlenen bazı parti yöneticileri gazi ve ümraniye olayları, öğrenciler arasında çıkan kargaşa ortamı, ekonomik sorunlar ve enflasyon rakamının yüzde 150'lere yaklaşması, devam eden terör olayları gibi hususları gündemlerine taşıyarak 12 mart 1970 benzeri bir askerî müdahalenin bile yaşanabileceğini dile getirmişlerdir. olayların bir görünen yüzü var, adli vakası var, bir de görünmeyen yüzünde tertiplenen bir kısım düşünceler var.” — 24. dönem ak parti çankırı milletvekili idris şahin
dava süreci
gaziosmanpaşa savcılığı’nın olayla ilgili fezlekesiyle eyüp cumhuriyet başsavcılığı, 20 polis hakkında “müdafaa ve zaruret sınırını aşarak faili belli olmayacak şekilde adam öldürmek” iddiasıyla dava açtı.
eyüp ağır ceza mahkemesi, davanın güvenlik gerekçesiyle başka bir şehre naklini istedi ve dava trabzon ağır ceza mahkemesi’ne gönderildi.
polislerin hedef gözeterek ateş ettiklerine dair fotoğraflar ile ölenlerden 7'sinin polis kurşunuyla hayatını kaybettiğini belirten adli tıp kurumu otopsi raporları mahkeme heyetine sunuldu. müdahil avukatların, dönemin yetkililerinin tanık olarak dinlenmesi taleplerini reddedildi. yargılama 5 yıl sürdü.
davada yargılanan 20 polisten 18'i beraat ederken; adem albayrak ve mehmet metin gündoğdu’ya toplam 4 yıl 32 ay hapis cezası verildi.
“cemevinde cenazesini almak için bekleyen insanların üzerine dahi panzerlerle dahi ateş açılmış, sokağa çıkma yasağı başlatılmış, bölgeye askerî birlikler sevk edilmiş, sadece 2 polis memuruna sembolik ceza verilmiştir.” — chp milletvekili veli ağbaba
mağdur ailelerin ai̇hm’e yaptığı başvuru kabul edilerek, türkiye toplam 510 bin avro ödemeye mahkum edildi.
“bu olay türkiye’nin tarihinde önemli bir olaydır, tamamen provokatif bir olaydır, siyasi bir olaydır, özellikle ülkede mezhep çatışması yaratmak için, özel kasıtla planlanan bir olaydı.” — 24. dönem chp milletvekili ali özgündüz
kaynaklar:
son darbe: 28 şubat belgeseli/mehmet ali birand
18 mart 2008 tarihli tbmm genel kurul tutanağı
11 mart 2010 tarihli bdp meclis araştırması teklifi
13 mart 2013 tarihinde tbmm genel kurulunda yapılan konuşmalar