“yeni siluet” çamlıca’nın dönüşümü

istanbul’un en yüksek tepelerinden büyük çamlıca ve küçük çamlıca son yıllarda hızlı bir değişim yaşıyor. büyük çamlıca’da inşa edilen camii ile küçük çamlıca’da inşa edilen tv-radyo verici kulesi istanbul’un anadolu yakası siluetinin yeni unsurları.

araştırma-yazı: can pürüzsüz/140journos, heval deniz önal/140journos stajı

çamlıca camii’nin inşa süreci

mayıs 2012'de dönemin başbakanı recep tayyip erdoğan, üsküdar belediyesi kandilli geleneksel el sanatları merkezi’nin açılışındaki konuşmasında cami inşaatını ilk kez duyurdu. erdoğan, “çamlıca’daki televizyon kulesinin yanında 15 bin metrekare üzerinde bir cami yapacağız. çamlıca’daki bu dev cami, istanbul’un her yerinden görülecek şekilde dizayn edildi. inşallah üsküdar’ın camlarında artık farklı yansımalar olacak.” dedi.

camii tasarımı için çevre ve şehircilik bakanlığı’nın başlatmış olduğu “çamlıca yeni silüetinin mimarını arıyor’’ adıyla düzenlenen yarışmaya, 62 proje başvurusu yapıldı. kasım 2012'de sonuçlanan yarışmada hiçbir proje birinciliğe layık görülmezken 2 proje ikinciliği paylaştı. istanbul camii ve eğitim-kültür hizmet birimleri yaptırma ve yaşatma derneği, bahar mızrak ve hayriye gül totu’nun hazırladığı ‘sas33’ rumuzlu cami projesinin uygulanacağı bildirdi. yarışmaya katılan ancak projesi kabul edilmeyen prof. dr. ahmet vefik alp ise aynı projeyle 2013 yılında her yıl londra’da 15 sanat ve tasarım dalında gerçekleştirilen uluslararası yaratıcılık yarışması’nda mimari tasarım dalında birincilik ödülü aldı.

mimarlar odası, proje yarışması hakkında temmuz 2012'de yaptığı açıklamada “bakanlık tarafından evrensel, bilimsel, meslekî ve etik her türlü ilke yok sayılarak gerçekleştirilen bu “imar yağması” sürecinde; istanbul’un ve topografyasının önemli simgesel peyzaj varlığı olan eşsiz doğal sit alanı çamlıca tepesi’nin yapılaşmaya açılması da bu konuda karşı karşıya kaldığımız en ciddi tehditlerden birisidir.” eleştirisinde bulundu.

6 ağustos 2013 tarihinde çamlıca camii’nin temeli atıldı. dönemin çevre ve şehircilik bakanı erdoğan bayraktar, törende yaptığı konuşmada, “alanın çok çevreci bir anlayışla dizayn edileceğini” belirterek “çamlıca camisi’nin 250 bin metrekarelik alanının tamamı yeşillendirilecek. caminin etrafında mükemmel yeşil alanlar olacak. buradaki televizyon kulelerinin vericileri kalkacak” dedi.

6 minareli caminin en büyük kubbesinin yapımı ağustos 2016'da tamamlandı. 72 metre yüksekliği ve 35 metrelik çapı bulunan kubbenin dışında camiide 70 kubbe daha bulunuyor. 4'ü 107 metre 2’si ise 90’ar metre olan cami minarelerinin toplam uzunluğu 608 metreyi geçiyor. 125 bin metrekare alandaki inşaatta yükselen camii için özel olarak yaptırılan 7 metre 77 santimetre boyundaki alem ise 2017 şubat’ta tamamlanarak yerine asıldı. alemin, 3 metre 12 santim genişliği ve 4,5 ton ağırlığıyla dünyanın en büyük alemi olduğu açıklandı.

inşaat devam etmekteyken istanbul camii ve eğitim kültür hizmetleri yaptırma ve yaşatma derneği başkanı ergin külünk, 1 temmuz 2016 kadir gecesi’nde vatandaşları camiye ibadet etmeye davet etti. külünk, “bu sözü yerine getirmek için şadırvan avlumuzu namaz kılacak şekilde organize ediyoruz. çamlıca camisi’nde, kadir gecesi ibadet edeceğiz, yaklaşık 10 bin kişilik hazırlık yapıyoruz” dedi.

külünk, açıklamasında “ulaşım hatlarının devreye girmesiyle vatandaşların çamlıca tepesi’ne gelişleri kolaylaşacak. küçük çamlıca tepesi’ne yapılan büyük verici bittikten sonra, buradaki tüm vericiler kaldırılacak. elektromanyetik kirlilik ortadan kalkınca küçük çamlıca tepesi’ne olan rağbet çok fazla artacak ve 24 saat yaşayan bir mekan haline gelecek.” ifadelerine yer verdi.

tv-radyo vericileri*nin tek yerde toplanması projesi

büyük ve küçük çamlıca’daki tv-radyo vericilerinin görüntü kirliliğine yol açtığı gerekçesiyle kaldırılması yıllardır gündemde. 2011 yılında büyük çamlıca’da dağınık halde bulunan radyo ve televizyon vericilerinin tek bir noktada toplanması için tek bir kule yapılmasına karar verildi.

aynı yıl, istanbul büyükşehir belediyesi, çamlıca tepesi tv ve radyo kulesi fikir projesi yarışması’nı başlattı. 34 projenin yarıştığı yarışmanın birinciliğini orta doğu teknik üniversitesi’nden (odtü) yüksek mimar inanç eray’ın başkanlığındaki mimarlık grubu kazandı. ancak dönemin başbakanı erdoğan, üçüncü seçilen itü’den yüksek mimar melike altınışık’ın projesinin yapılmasına karar verdi.

ulaştırma, denizcilik ve haberleşme bakanlığı, 9 ağustos 2012'de ibb’ye başvuruda bulunarak büyük çamlıca tepesi’nde özel bir proje uygulanması nedeniyle tv kulesinin küçük çamlıca tepesi’nde yapılması ve bunun için uygun bir alanın belirlenerek tahsisinin yapılmasını talep etti. konu, 25 ekim 2013 tarihli ibb meclis toplantısında kabul edildi.

kule inşaatının yapılacağı küçük çamlıca tepesinin deniz seviyesinden yüksekliği 229 metre. yapılması planlanan kulenin yüksekliği ise 365.5 metre. bunun 163 metresi verici, kalan 202.50 metresi ise betonarme yapı ve bu kısımda ofisler, mağazalar, restoranlar ve seyir kulesinin yer alıyor.

ulaştırma denizcilik ve haberleşme bakanlığı, 9 temmuz 2014 tarihli ilanında yapım ihalesi için 8 aralık 2014 tarihini duyurdu. ancak, 24 kasım 2014 tarihinde ihale iptal edildi. iptal gerekçesi olarak “teknik ve idari şartnamenin dışında ihale dokümanlarında eksikliğin fark edilmesi”ni gösteren bakanlık, iptalden 22 gün sonra yeni bir ihale açılmasına onay verdi ancak bu kez ihalenin yöntemini değiştirdi: “belli isteklilerin” başvuruda bulunabildiği önceki ihale yerine bu kez “davetli” yöntemiyle ihale açıldı. ihaleyi sarıdağlar inşaat kazandı. kurumun ismi ise kamuoyu gündemine daha önce erzurum’da yapmış olduğu kayakla atlama kulelerinin çökmesiyle gelmişti: kentin 2011 yılında ev sahipliği yaptığı 25. dünya üniversiteler kış oyunları için palandöken ilçesi kiremitliktepe’de yaptırılan kayakla atlama kuleleri, temmuz 2014'te çökmüştü.

tv kulesinin yapımı sürecinde ağaç kesimi olup olmadığı tartışmaları da yaşandı. konuya dair açıklama yapan ulaştırma, denizcilik ve haberleşme bakanlığı’nın projeden sorumlu üst düzey bir yetkilisi “inşaat alanı ve erişim yollarıyla birlikte koruma kurulu tarafından taşınmasına karar verilen ağaç sayısı 131. bu ağaçlar istanbul büyükşehir belediyesi park ve bahçeler müdürlüğü gözetiminde taşınıyor. 4 ağaç da kurumuş olduğu için kaldırılacak. ağaçlar da yine tepedeki kulenin yakınlarında bir alana nakledilecek. ağaçların uyuma dönemi nedeniyle ekim/kasım döneminde taşınması gerekiyordu. 78 tanesini taşıdık. bu ağaçlar da videosu çekilerek taşındı, isteyene gösterebiliriz. bırakın ağacı, bir tek dal kesmedik” dedi.

kasım 2015'de, yapılmak istenen tv-radyo kulesinin inşaatı küçük çamlıca gönüllüleri tarafından protesto edildi. gönüllüler korunun sit alanı, inşaatın da kanunsuz olduğunu söyleyerek durdurulmasını istedi: “çivi dahi çakılmaması gereken bir alanda tv-radyo kulesi adı altında içinde restoran ve işyerlerinin bulunduğu, korunun doğal dokusunu alt üst edecek dev bir betonarme yapı inşa ediliyor… inşaat çalışmaları hızla ve sessizce, korkunç bir yıkım yaratarak ilerlemektedir. korunun tepe noktasından başlayarak eteklerine doğru uzanan geniş bir alanda çok sayıda ağaç tahrip edilmiş, doğal bitki örtüsü tamamiyla kazınmış, alana geri döndürülmesi çok zor ve büyük hasar verilmiştir.”

çamlıca’daki yapılaşmanın tarihi

kadıköy üzerine yaptığı tarih çalışmalarıyla tanınan dr. müfid ekdal, çamlıca’daki yapılaşmayı şu cümlelerle aktarır:

“yeşil alanları yok etme alışkanlığı istanbul’un ve kadıköy’ün simgesi olan pek çok ressamın tuvallerinde geri planı süsleyen büyük ve küçük çamlıcaları da tanınmaz hale getirmiştir.

küçük çamlıca’nın tam tepesine serasker rıza paşa, çıralı çam tahtalarından bir konak yaptırmış, çıra kokusu kaybolur diye dış cephesini boyatmamıştır. köşkün etrafını çepeçevre saran bahçe duvarı çamlıca’nın bir gerdanlığı gibi dururdu. köşkün biraz aşağısındaki çamlıca suyu ağzı mühürlü fıçı ve damacanalarla evlere götürülürdü. çamlıca’da sadece yazın üç ay kadar oturulur, sonbaharda sayısı 5'e geçmeyen evler boşalır, sahipleri şehre inerdi. çamlıca’daki birkaç ev hiçbir zaman görüntüyü bozmamış, öylece kalmıştı.

havasının son derece temiz ve sağlıklı oluşundan ötürü zayıf, kısmen çelimsiz şahıslara, hava tebdili için yazı çamlıca’da geçirmesi tavsiye edilirdi. kadıköy halkı mevsimin ilk kar haberini çamlıca’nın beyazlanması ile alırdı. o yılların çamlıcası ne kadar bakirdi.

1945 yılından sonra tepenin eteklerinde yapılan birkaç kagir ev ruhsat alamadığı için bir süre boş kalmış gibi görünmüşse de her zaman olduğu gibi bir yolu bulunup iskan edilmişti. fakat ne olduysa olmuş 1950 yılından sonra her iki tepenin eteklerinden başlayan zevksiz, plansız, gözü rahatsız eden yapılaşma süratle yükselmeye, tabiri caizse bir düşman ordusu gibi çamlıcaları istila etmeye, tepeye doğru yükselmeye başladı.

atatürk köprüsünden büyük çamlıca’ya bakmak insanoğlunun bu güzelim tepeleri nasıl mahvettiğini anlamaya yeter de artar bile. bu yapılaşma, bu tırmanış hızını alamamış, her gün biraz daha yükselerek sanki tepede taht kurmayı planlamıştır. ceddimiz haydarpaşa çayırını da çamlıca tepelerini de korumuş fakat bizim kuşak bunu başaramamıştır.”

çamlıca çevresi’nin kentsel dönüşümü

üsküdar belediye başkanı hilmi türkmen, bölgede uygulanması planlanan kentsel dönüşüm projelerine ilişkin açıklamasında “çamlıca eteklerinin kentsel dönüşüm ve gelişim alanı ilan edildiğini” söyledi.

kirazlıtepe mahallesi’nde, çamlıca camii önündeki arazi 7 ayrı parsel olarak belirlendi. “180 dönüm alanda 1400 konut ve 120–130 iş yeri var şu anda.” diyen türkmen “yeni boğaz planları gereği bu alanda 1800–2000'e yakın konut ve iş yeri yapacağız.” ifadelerini kullandı.

ilginizi çekebilir