ayakta kalma mücadelesi: topkapı sarayı’nda ‘zemin kayması’ tartışmaları

çökme tehlikesi bulunan topkapı sarayı’nın restorasyon çalışmaları sürüyor. saray’ın zeminine yerleştirilen elektronik sistem sayesinde 30 yıl boyunca tüm hareketlilikler izlenecek. yaşanan süreci ve tartışmaları derledik.

geçtiğimiz yıl topkapı sarayı müzesi’nin taşıyıcı duvarlarında 10–15 cm genişliğinde yarıklar tespit edilmiş, kültür ve turizm bakanlığı’nın acil müdahale başlattığı ve hazinelerinin sergilendiği fatih köşkü’nün güvenlik nedeniyle 13 temmuz 2016'da ziyarete kapatıldığı belirtilen bilgiler arasında yer almıştı. yaşananlar, istanbul’un sembollerinden biri olan topkapı sarayı için kritik bir eşik anlamına geliyordu. tarihi yapının 5 büyüklüğündeki bir depreme bile dayanamayacağı iddiası da kamuoyu gündemine yansımıştı.

23 ocak 2017 tarihinde gerçekleştirdiğimiz yayınla birlikte sürecin genelini incelemiş, bakan nabi avcı’nın sözlerini derlemiştik:

ayyuka çıkan çökme tehlikesi durumu, istanbul 4 numaralı koruma kurulu’na fotoğraflı bir raporla bildirilerek detaylı inceleme izni istenmiş ve incelemeler başlatılmıştı. incelemelerde; 1940–1960 yıllarında yapılan kubbe ve tavanların betonla kaplanmasının binaya ağır yük getirdiği, son yıllarda marmara denizi’nde oluşan sismik hareketliliğin etkisinin binayı çökme noktasına getirdiği sonucuna varılmıştı.

13 mayıs 2016 tarihli uzman raporunda, “çalışma yapılan söz konusu mahallerde raspa sonrası ortaya çıkan deformasyonların büyüklüğü çatlak boyutunu aşarak ayrık ve yarık seviyelerine geldiği gözlemlenmiştir” denildi.

7 yıl boyunca topkapı sarayı müzesi’ne başkanlık eden ilber ortaylı’nın sarayın kayması ile ilgili olarak konuşmuştu:

“ifade edilen gerçek, çok uzun zamandır biliniyor. hatta rasathane müdürümüz mustafa erbik ve celal şengör; uluslararası otorite bu konuda, kendilerinin raporları var, marmara’ya bakan duvarlar için. maalesef para toparlanamıyor. bakanlığımızın bütçesi fevkalade yetersiz. ya bir şekilde el atılır, kampanya açılır, veyahut milli saraylar gibi bir kuruluşa kapanır. topkapı çok yük bakanlığa. bu açık yani ve bir şey yapılamıyor. temel bir restorasyon; adamakıllı ciddi bir restorasyon lazım. bunu söylemek lazım. bu biliniyor. bunu hep ifade ettik. 10 yılı geçti bunun rapora dökülmesi” — ilber ortaylı

ortaylı, “topkapı’nın geneli için bir tehlike var mı?” sorusuna ise “hayır ama güney duvarı ciddi tehlike altında. o açık” cevabını vermişti.

uzun süreli bir hareketliliğin sonucu olarak karşımıza çıkan çökme tehlikesini; zemindeki kaymayı, marmaray ve avrasya tüneli gibi projelerin yarattığı zemin titreşimleri ile son iki yıldaki sismik hareketlerin tetiklediği düşünülüyor. sarayın 1920’de yapılan drenaj sistemininde de ‘yer yer tıkanmalar, körelme veya atık suyun deşarj edilememesinin’ zemin sıvılaşmasını artırdığı belirtiliyor.

kültür ve turizm bakanı nabi avcı ise marmaray nedeniyle çökme meydana geldi haberleriyle ilgili açıklamalarda bulunmuştu:

“denize doğru bir kayma söz konu değil. bu konuda daha önce de medyada yer alan bir haber vardı. ilgili uzman arkadaş diyor ki, ‘marmara’ya bakan, istinat duvarında çatlamalar var’ diyor. fakat bunu okuyan bazı kişiler, o demeçteki ‘marmara’ya bakan istinat duvarı’ sözünü, ‘marmaray istasyonu’na bakan gibi anlıyorlar. halbuki yazının içinde marmara denizi’ne bakan istinat duvarı kast ediliyor. o uzak zaten oraya. eski deyimle apostrof kayması olunca sanki marmaray istasyonu’na ilişkin açıklama yapmış gibi algılamış bazıları. doğru değil.”

“topkapı sarayı’na yönelik, marmaray inşaatının veya avrasya tüneli inşaatının olumsuz etkilerine dair elimizde hiçbir bilimsel gösterge, vesaire yok” — nabi avcı

risk altında bulunduğu için içinde; topkapı hançeri, kaşıkçı elması, nadir şah tahtı, zümrüt sorguç, zümrütlü maşrapa, altın miğfer, hz. osman’ın kılıcı, abanoz taht gibi paha biçilmez eserlerin bulunduğu fatih köşkü ziyarete kapatılmış ve restorasyon çalışmaları başlatılmıştı ve kaymayı önlemek için fatih köşkü, mecidiye köşkü ve mutfak bölümlerinin etrafı ve yamaçtaki istinat duvarına 1 ya da 1,5 metre aralıklarla çelik kazıklar yerleştirilmişti.

peki restorasyon çalışmalarında son durum ne? güçlendirme çalışmalarıyla birlikte saray’ın her tarafı elektronik cihazlarla donatıldı. 26 adet sondaj boşluğu oluşturularak 533 metrelik gpr aleti sayesinde 30 sene sonrasına kadarki tüm zemin hareketlerinin kayıt altında tutulması sağlanacak. böylece tüm kaymalar ve hareketler kayıt altına alınmış olacak.

sarayburnu yönünde denize doğru kayma tehdidi altında kalan topkapı sarayı’nın güçlendirilmesi için ayrıca zemindeki yanal hareketlerin tespiti için 5 adet inklinometre boruları, yeraltı suyu basıncını ölçmek amacıyla 7 adet piyazometre sondaj kuyularına yerleştirildi. heyelanlı bölgede, heyelanın hareket yönünü ve miktarını üç açıdan belirleyen 8 adet tiltmetre ile çatlak ve yarıkların takibi için 24 adet çatlak ölçer duvar ve kubbeye kondu. bina cephesindeki oturmaları ölçmek için de 5 adet hidrolik oturma ölçer cihazı yerleştirildi. böylece veri okuma sistemiyle 30 yıl boyunca tüm hareketlilikler kayıt altında tutularak takibe alınmış olacak.

restorasyon sebebiyle ziyarete kapalı olan topkapı sarayı’nın ilgili bölümleri, 2018 yılı itibariyle ziyarete açılmış olacak.