türkiye’de müzecilik

sunay akın, müzecilik üzerine verdiği röportajlarında “amerika’nın 17 bin 500 müzesi var. fransa’da sadece paris’teki louvre müzesi’nin koridorlarının uzunluğu 12 kilometre. finladiya’nın tampere kentinin nüfusu 250 bin ama 160 müzesi var. müzesi olmayan bir toplum, alzheimer hastalığına yakalanmış bir insan gibidir. müzeler toplumların hafızasıdır, belleğidir.” tespitinde bulunuyor. 140journos istatistikler üzerinden türkiye’de müzelere olan ilgiyi inceledi ve açılan whatsapp grubunun katılımcılarıyla konuyu farklı açılardan ele aldı.

veri derleme: kerem üzdiyen/140journos yaz stajı, can pürüzsüz/140journos
whatsapp tartışması moderatörü: ali mert gürbüz/140journos stajı
whatsapp tartışması derlemesi: burak şahin/140journos stajı

(ilgili whatsapp tartışma grubunda öne çıkan görüşlerin derlemesini okumak için sayfanın sonuna ininiz.)

tüik’in 28 eylül 2016'da yayımladığı kültürel miras 2015 istatistikleri’ne göre türkiye genelindeki müze sayısı 409. bunların 193 tanesi kültür ve turizm bakanlığı bünyesinde, 216 tanesi ise özel müze kategorisinde. kültür ve turizm bakanlığı bünyesindeki müzelerin 63’ü arkeoloji ve tarih, 44’ü etnografya ve antropoloji, 86’sı ise genel müze olarak faaliyet gösteriyor. kültür ve turizm bakanlığı’na bağlı müzelerdeki eser sayısı ise 3 milyon 235 bin 113.

sunay akın, müzeciliği değerlendirdiği 2007 tarihli röportajında türkiye’deki müze sayısının azlığını vurguluyor.

“müze, sözcük olarak ilham perisi demektir. eğer biz geleceğimize güvenle bakamayan bir toplumsak, yaşama sevincini giderek kaybediyorsak, bu ilham perimizin olmamasındandır yani müzelerimiz yok. müzeleri olan bir toplum unutmaz” — sunay akın

kendisi de oyuncak müzesi ve düştepe oyun müzesi olmak üzere iki kurum kuran akın, “demokrasinin, aydınlanmanın yolu müzelerden geçer. öteki olanı, farklı olanı algılamanın yeri müzelerdir. bugün amerika tankıyla, topuyla, tüfeğiyle ayakta durmuyor, binlerce müzesi var. çevreyi koruma anlayışı müzelerden geçer. siz eğer bir toplumun müzelerini oluşturur ve o toplum müzelerden geçerse o zaman, o toplumun geleceğini, yarınını, kültürünü korursunuz.” ifadelerini kullanıyor. peki toplumun yolu müzelerden ne kadar geçiyor?

türkiye’de 2014 yılında bakanlığa bağlı ücretli müze ve ören yerlerini ücret ödeyerek ziyaret edenlerin sayısı 23 milyon 692 bin 984 iken 2015 yılında bu sayı 19 milyon 699 bin 239 ziyaretçiye düştü. ücret ödenmeyen müze ve ören yerlerini ziyaret edenlerin sayısı 2004'te 6 milyon 106 bin 806 iken 2015'te 8 milyon 423 bin 695 ziyaretçiye yükseldi. öte yandan özel müze ziyaretçi sayısı, 2015 yılında 2014 yılına göre %9,8 artarak 8 milyon 925 bin 132 oldu.

kültür varlıkları ve müzeler genel müdürlüğü istatistiklerine göre ayasofya 2015'te 3.466.638, topkapı 3.252.524, konya mevlana müzesi 2.337.850, topkapı harem dairesi 877.331 ve istanbul arkeoloji müzeleri 411.797 ziyaretçi ile 2015'te en çok ziyaret edilen 5 müze.

milli saraylar’da tablo

türkiye büyük millet meclisi milli saraylar’a bağlı tarihi saray, köşk ve kasırları gezen ziyaretçi sayısı 1 ocak — 31 aralık 2014 döneminde 1 milyon 450 bin kişi. bu zaman diliminde dolmabahçe sarayı, 972 bin kişiyle en çok ziyaret edilen mekan olurken, beylerbeyi sarayı da 175 bin ziyaretçiyi ağırladı. beylerbeyi sarayı’nı 63 bin kişiyle ıhlamur kasrı, 58 bin kişiyle küçüksu kasrı ve 52 bin kişiyle milli saraylar resim müzesi takip etti. diğer yerlerin 2014'teki ziyaretçi sayıları şu şekilde: yıldız şale kasrı (15 bin 227), maslak kasrı (13 bin 263), aynalıkavak kasrı (10 bin 8), saray koleksiyonları müzesi (15 bin 533), yalova atatürk köşkü (27 bin 843) ve florya atatürk köşkü (47 bin 353)

“atatürk, dolmabahçe sarayı’nda ölmemiş olsaydı, orayı da müze değil otel yapardık biz.” — sunay akın

2015 yılında tarihi saray ve köşkleri 1 milyon 446 bin 224 ziyaretçi gezdi. dolmabahçe sarayı 937 bin 761 kişiyle milli saraylar arasında en çok ziyaret edilen mekan olurken, maslak kasrı 4 bin 331 kişiyi ağırladı. beylerbeyi sarayı’nı 154 bin 405, yıldız şale köşkü’nü 19 bin 246, küçüksu kasrı’nı 60 bin 425, florya atatürk köşkü’nü 58 bin 573, yalova atatürk köşkü’nü 29 bin 830, ıhlamur kasrı’nı 68 bin 302, saray koleksiyonları müzesi’ni 31 bin 64, resim müzesini 74 bin 685, aynalıkavak kasrı’nı 7 bin 602 kişi ziyaret etti. 2016 ramazan bayram tatili boyunca milli saraylar’ı toplam 23 bin 890 kişinin ziyaret etti.

“milli sarayların tek eksiği vardır, bünyesinde topkapı’nın bulunmaması.” — ilber ortaylı

17 kasım 2015 ile 19 ağustos 2016 tarihlerini kapsayan zaman diliminde milli saraylar’ı 899 bin 258 kişi ziyaret etti. dolmabahçe sarayı’nı, bu dönemde 499 bin 910 kişi gezdi. beylerbeyi sarayı, 96 bin 562 ziyaretçi çekti. yıldız şale’yi 17 bin 278 kişi, saray koleksiyonu müzesi’ni 25 bin 38 kişi, resim müzesi’ni 50 bin 984 kişi, küçüksu kasrı’nı 51 bin 757 kişi, maslak kasrı’nı 5 bin 165 kişi, ıhlamur kasrı’nı 59 bin 690 kişi, aynalıkavak kasrı’nı 7 bin 307 kişi, florya atatürk deniz köşkü’nü 57 bin 742 kişi ve yalova atatürk köşkü’nü 2 bin 825 kişi ziyaret ettti.

istanbul beşiktaş’ta bulunan saray koleksiyonları müzesi ve deposunda dolmabahçe sarayı’nda kullanılan 55 bin tarihi eser sergileniyor. müze, 19. yüzyıldaki saray yaşantısını gözler önüne seriyor.

milli saraylar son olarak, dolmabahçe dışındaki kurumların kültür bakanlığı’na; dolmabahçe’nin ise cumhurbaşkanlığı’na bağlanacağı haberleriyle kamuoyu gündemine geldi. yurt gazetesi yazarı esin gedik, 1 temmuz 2017 tarihli yazısında şu ifadeleri kullanmıştı:

yıldız parkı’nın içindeki yıldız sarayı-şale’nin, çalışma ofisi olarak cumhurbaşkanı erdoğan’a tahsisi için restorasyon çalışmaları başlamıştı. son aldığım bilgilere göre artık ülkede ‘milli saraylar’ diye bir kurum kalmayacak. çünkü tbmm bünyesindeki tüm bu tarihi saray ve kasırların kültür bakanlığı’na bağlanması için çalışmalar başlamış bile… ancak bir istisna ile. kültür bakanlığı’na bağlanacak olan eserler arasında dolmabahçe sarayı bulunmuyor. atatürk’ün yaşadığı ve hayata gözlerini yumduğu bu saray, cumhurbaşkanlığına devredilecekmiş. yani erdoğan için yeni bir çalışma ofisi daha listeye eklenecek.

140journos’un “müzecilik” konulu whatsapp tartışma grubunda öne çıkan görüşler

❓en sevdiğiniz müze hangisi? ne kadar sıklıkta müzeye gidiyorsunuz?

• “istanbul harbiye askeri müzesi, ayda bir”
• “arkeoloji müzesi ve anadolu medeniyetleri müzesi favorilerim.”
• “yurt içi müze olarak oyuncak müzesini hikayeleştirme ve anlatım açısından çok beğendim. yurt dışında ise münih deutsche museum’u çok beğenmiştim. teknik alanındaki en güzel görsellere sahip müzelerden. geçmiş ve günümüz arasında çok güzel bağlantı kuruyor.
• “aydın arkeoloji müzesi, yılda bir.”
• “ben istanbul’daki türk ve islam eserleri müzesinin içeriğine eserlerin sunumuna ve mimarisine bayılıyorum açıkçası.”
• “bodrum kaleye harika bir müze yapılmış. avrupa’nın en yenilikçi müzesi ünvanını almış. 4 saat gezip bayılmıştım.”
• “eskişehirliyim ve çok güzel bir balmumu heykeller müzesi vardır ,tavsiye ederim hepinize.
• “bence anıtkabir’in içinde olan kurtuluş savaşı müzesi en muhteşem olanıdır.”

❓türkiye’deki müzeler etkili bir şekilde yönetiliyor mu? müzecilik hizmetlerinden memnun musunuz? müzelerin yerine getirmediği istekleriniz var mı?

• müzelerimizde görsel alanda çok eksik kalıyoruz. daha güzel görsel videolar/canlandırmalar eklenip belirli alanlarda görsellik arttırılmalı.”
• “müzeler çok korumasız ve bakımsız, devlete ait olanlar.”
• “müzelik oldu diye bir deyim varken bence bizdeki müzeler çok da ileriye gidemez.
• “müzelerden daha çok tarihi eser sergileyen ticari işletmeler var.”
• “egedeki açık hava müzelerinden bol bol çömlek parçası topluyoruz olayın özeti bu aslında.”
• “ben anavarza antik kentine gittim daha yeni kazılıyor koskoca prof tarihçesini anlatamadı ama köylü kadından dinledik, mis gibi.”
• “yeşilköy’deki uzay ve havacılık müzesindeki uçaklarda çok bakımsız, korumasız ve çürümeye terk edilmiş durumda.”
• “yurt dışındaki müzelerin turları da çok kaliteli oluyor. uzun uzun tartışıyorlar tura katılanlar. bizde dolmabahçe’yi 15 dakikada gezdirip doğru düzgün bir şey anlatmıyorlar.”
• “beylerbeyi sarayında rehber ile gezerken şuna denk gelmiştim… meydandaki büyük hali çevrelenmiş basılmaması için, birisi tutup ‘ecdadımızın halısı, neden basamayacakmışım’ dedi. bence bu noktada müzeden faydalanma bilinci olmalı ama maalesef pek yok.”
• “selçuk müzesi mesela muhteşem bir müze canlı heykeli bile var ama kaçımız biliyoruz”

❓müzelerin son yıllarda ideolojik bir dönüşümlere uğradığını düşünüyor musunuz?

• topkapı’da içinde bir şey olmayan 1453 müzesine anadolu’dan otobüslerle insan geldiğini düşünürsek, yeni bir hikaye kurulmaya çalışıldığı ortada. ama müzeler zamanında avrupa’da da bu amaçla kurulmuştur zaten. o yüzden çok şaşırmamak lazım.”
• “kalitesiz bir şeyler yapılmaya çalışıldığı ortada. ama bazı yerel ya da özel kıymetli çabalar da var tabii.”

❓ayasofya’nın müze olmasını doğru buluyor musunuz? tekrar camii yapılmalı mı?

• “ayasofya müze olarak kalmalı evet.”
• “aslında cami yapılmasını isteyen insanları anlayabiliyorum. batılı/hristıyan/müslüman olmayan medeniyet/ülkeler karşısında muazzam bir yenik düştük, geri kaldık, eziliyoruz kompeksi olduğu için, bu önemli bir başarı olarak yazılacak haneye.”
• “aynı tartışmayı başka kiliseden müzeye dönen yapılar için yapmıyoruz. ayasofya çok sembolik.”
• “ispanya’daki tüm camiiler kilise olmuş, bizim burayı istediğimiz gibi kullanma hakkımız olmasına rağme, ispanyolların cordoba’da tarihe saygısızlığına karşın türk milletinin tarihe ne kadar saygılı olduğunu göstermek ve turizm geliri olarak müze olarak kalmalıdır.”
• “ayasofya inanılmaz bir gücü temsil ediyor. orada namaz kılmak çok hoşuma giderdi.”
• “aslında kilise ve cami olması arasında başka pratik farklar da var. kilise olsaydı, ben yine rahat rahat girebilecek durumda olurdum. cami olursa kadın erkek alanı ayrı olacak, namaz kılındığı için göremeyeceğim kısımlar olacak, başörtü gerekecek. namaz vakit saatlerinde girilemeyecek. pratik olarak zorlayacak ziyaretçiyi.”

❓müzelere gitmek gibi kültürel pratiklerin edinilmesinde devlet tarafından teşvik görüyor musunuz? sizce konuya yeterli önem veriliyor mu?

• “en olumlu gelişme müze kart, onun haricinde pek rastlamadım.”
• “ben hangi fransızla konuşsam “ biz ilk okulda şu müzeye şu sergiye gittik diyip duruyorlar. ben de ‘ben anıtkabir’e gittim okulla” demekle yetiniyorum.”
• “bence güzel bir soru soruyorsunuz. belki de millet olarak ilgisiziz. beşiktaş’tan kabataş’a yürüyen insanların çoğu orada dolmabahçe sarayı/müzesi olduğunu bilmez. ilgilenmez çünkü. devlet bunun için ne yapabilir emin değilim.”
• “devlet tabii ki teşvik edip bir alışkanlık yaratmalı. bazı gunler bedava yapmalı; bazı günler tarihsel değeri olan devlet binalarinı insanlara açmalı.”
• “yani insanlar müzeye çekilecekse müzenin reklamı yapılmalı ama müzeler de ticari amaçla çalışan yerler değil bunu yapmazlar.”
• “tarlabaşı’nın, emek sineması’nın, narmanlı han’ın yıkılmasının en önemli aktörlerinden biri olarak gördüğüm ahmet misbah demircan, iksv’nin yönetim kurulu üyesi. bu bana tezat geliyor.”