barikatlar ardında yıkım: sur
ağustos 2015'ten beri çatışmalar, sokağa çıkma yasakları ve yıkımlarla gündeme gelen diyarbakır sur’u, çağdaş erdoğan’ın fotoğrafları ve 140journos’un veri derlemesiyle yakından izliyoruz.
diyarbakır sur’daki çatışmaların ve yıkımın 2 yılı
2015 temmuz: suruç saldırısı, baraj inşaatlarına yönelik saldırılar ve ceylanpınar’da 2 polis memurunun uyurken öldürülmesi sonrası 23 temmuz 2015’te başbakan davutoğlu başkanlığında özel güvenlik toplantısı yapıldı. toplantıda alınan kararlarla 24 temmuz’da pkk, ışid ve dhkp-c’ye yönelik operasyonlar başlatıldı.
“biz 23 temmuz’da iddia ediyorum, demokrasi tarihinin en zor kararlarından birini verdik. 15 temmuz’da (2015) silahlı ayaklanma çağrısı yapanlar bizim böyle kapsamlı bir harekât yapacağımızı düşünmediler.” — ahmet davutoğlu
2015 ağustos: farklı illerde oluşturulan ve içinde dbp’li yetkililerin de bulunduğu halk meclisleri, demokratik özerkliklerini ilan etti. kck, 12 ağustos’taki açıklamasında “halk meclislerinin, özyönetimlerine saldırıldığı takdirde meşru öz savunma haklarını kullanacaklarını açıkladıklarını” belirtti. ağustos ayından itibaren, valilik ve kaymakamlıklar, “kurulan hendek ve barikatları imha etmek”, “kamu düzenini sağlamak” amaçlarıyla birçok il ve ilçede sokağa çıkma yasakları ilan etti. bölgede yeniden başlayan çatışma sürecinde, doğu ve güneydoğu illerindeki operasyonlar, önceki dönemlerden farklı olarak il ve ilçe merkezlerinde, sokaklarda yoğunlaştı. diyarbakır sur bölgesinde ilk çatışmalar 22 ağustos tarihinde yaşandı.
2015 eylül: sur ilçesindeki ilk sokağa çıkma yasağı 6 eylül 2015’de ilan edildi. 7 eylül günü kaldırılan yasak 13 eylül’de yeniden ilan edildi. bölgede aralık ayına kadar toplam 6 kez sokağa çıkma yasağı uygulandı.
2015 ekim: 12 ekim günü yaşanan çatışmalar esnasında 12 yaşındaki helin şen hayatını kaybetti.
2015 kasım: 25 kasım gecesi yaşanan çatışmalarda bölgenin simge yapılarından dört ayaklı minare zarar gördü. 28 kasım sabahı tarihi yapının korunması talebiyle dört ayaklı minare önünde basın açıklaması yapan diyarbakır barosu başkanı tahir elçi öldürüldü. aynı gün bir kez daha sokağa çıkma yasağı ilan edildi.
“ tarihi suriçi bölgesi 9 bin yıllık geçmişe sahip bu alan içerisinde surlar, camiler, kiliseler ve daha başta tarihi yapılar bulunmaktadır. biz bir çok medeniyete beşiklik etmiş ev sahipliği yapmış bu kadim bölgede, insanlığın bu ortak mekanında silah, çatışma, operasyon istemiyoruz. savaşlar, çatışmalar, silahlar, operasyonlar bu alandan uzak olsun diyoruz.” — tahir elçi
2015 aralık: 2 aralık günü ilan edilen sokağa çıkma yasağıyla başlayan operasyonlar 9 mart 2016'ya kadar devam etti. 10 aralık gecesi kaldırılan yasak, ertesi gün yeniden ilan edilerek 27 ağustos 2016'ya dek sürdü. chp milletvekili hilmi yarayıcı, devam eden çatışmalar ve yıkım nedeniyle bölgedeki 24 bin kişiden 22 bininin göç etmek zorunda kaldığını açıkladı. 7 aralık günü tarihi kurşunlu camii’nde yangın çıktı; 18 aralık günü ulu camii, hacı hamit, hocaoğlu, hasırlı, nebi camilerinde cuma namazı kılınamadı. toki başkanı mehmet ergün turan, “sur sit alanıdır” diyerek toki’nin bölgeye toplu konut inşa edeceği iddiasını yalanladı. 30 aralık’ta gazi caddesi’ndeki yasak kaldırıldı.
2016 ocak: cumhurbaşkanı erdoğan, 29 ocak günü yaptığı açıklamada “cizre, sur, silopi, buraların hepsi tertemiz hale gelinceye kadar, buralarda ikinci bir adım bu temizlikten sonra da kentsel dönüşüm-değişim süreci başlayacak. kentsel dönüşüm-değişim sürecinde de buralarda yeni projelerle tarihî eserleri tarihî eser olarak onları ele alıp onların restorasyonlarını yaptırmak, bunun dışındakileri ise tamamıyla yeni projeler olarak ele almak suretiyle buradaki vatandaşlarımızı kendi evlerine çok daha farklı bir şekilde yerleştirmektir. biliyorsunuz 6 bin kadar aileye zaten şu anda hükûmetimiz kira yardımı kararını almıştır ve kiralarını ödüyor, bu çalışma başlamıştır. afad bir diğer taraftan çalışmalarını sürdürüyor, gıda desteklerini filan aynı şekilde veriyor. bir taraftan da toki bütün imkânlarıyla seferber olarak konutları yapacak.” dedi.
başbakan davutoğlu ise 31 ocak günü “bu şehirler 90’lı yıllarda çarpık ve kontrolsüz bir şekilde gelişen şehirler. bu olaylar yaşanmamış olsaydı bile kentsel dönüşümün yapılması gereken yerlerdi. sur, silopi, nusaybin ve benzer yerlere insanca yaşanabilecek konutlar yapılabilecek. özellikle sur’da bir taş üzerine taş konsa haberim olacak dedim. tescilli diyarbakır evleri, camiler, kiliseler, hanlar diyarbakır’ın mimari dokusuna hiçbir zarar vermeden restore edilecek. diyarbakır sur’u öyle inşa edeceğiz ki aynen toledo gibi mimari dokusuyla herkesin görmek istediği bir yer haline gelecek.” dedi.
2016 şubat: 3 şubat tarihine kadar ilçenin 11 mahallesinde süren sokağa çıkma yasağı, önce ilçenin tümünü kapsayacak şekilde genişletildi, sonra 9 mahalledeki yasak kaldırıldı. yıkılan evler; sivillerin ve yaralıların tahliyesi; çatışmalarda hayatını kaybedenlerin cenazelerinin teslimi ve hayatını kaybeden güvenlik güçleri kamuoyu gündemine gelen konular olmaya devam etti. 29 şubat günü selahattin demirtaş, sur’a yürüyüş çağırısında bulundu.
2016 mart: demirtaş’ın çağrısı sonrası 2 mart günü sur’a yapılmak istenen yürüyüşte 33 kişi gözaltına alındı. genelkurmay başkanlığı, 10 mart’ta yaptığı açıklamada “ilçenin tamamı kontrol altına alınmıştır.” dedi. 12 mart’ta kalkınma bakanı cevdet yılmaz, suriçi’ne toki’nin girmeyeceğini, bölgeyle vakıflar genel müdürlüğü ve kültür turizm bakanlığı’nın ilgileneceğini açıkladı. 13 mart’ta ilçedeki yasak kısmi olarak kaldırıldı. bakanlar kurulu’nun sur’daki 6 bin 300 parsel için aldığı acele kamulaştırma kararı 25 mart’ta resmi gazete’de yayımlandı. suriçi koruma yaşatma platformu, uygulamadan vazgeçilmesini ve kamulaştırma kararının iptalini talep etti.
2016 nisan: davutoğlu, 1 nisan tarihinde sur’a giderek kamulaştırma kararı sonrası sur’da planlanan projeler hakkında konuştu. çevre ve şehircilik bakanlığı, bölgede yapacağı çalışmaları tanıtan “sur yeniden” başlıklı bir video yayınladı.
2016 mayıs: 12 mayıs günü sur ilçesi dürümlü mezrasında patlayıcı yüklü kamyonun infilak etmesi sonucu 16 kişi hayatını kaybetti, 23 kişi yaralandı. diyarbakır valiliği’nin izniyle sur’daki tarihi bölgelere giren uluslararası af örgütü yetkilileri, yaşanan yıkımı gözler önüne seren fotoğraflar paylaştı. 22 mayıs günü 14 sokakta daha yasak kaldırıldı.
2016 haziran: çevre ve şehircilik bakanlığı diyarbakır sur’daki acele kamulaştırma kararı için danıştay’da savunma yaptı ve “bölgenin tarihi özelliğini kaybettiğini, çöküntü haline geldiğini ve yapılaşmanın can ve mal kaybına yol açabileceği” belirtti. 2017'de danıştay, hukuka aykırı bir durum olmadığı kararını aldı.
“unesco tarafından dünya kültür mirası olarak tescillenen diyarbakır surları 1.tampon bölgesi içinde yer alan tescilli tarihi yapıların büyük bir bölümü kullanılan ağır silahlar nedeniyle zarar gördü. sürmekte olan yıkım nedeniyle roma döneminden kalan tarihi sokak dokusu büyük oranda ortadan kaldırıldı.” — güneydoğu anadolu bölgesi belediyeler birliği’nin 30 haziran 2016 tarihli hasar tespit raporu
2016 ağustos: 10 ağustos günü tarihi on gözlü köprü yakınlarında polis servis aracına bomba yüklü araçla düzenlenen saldırıda 5'i aynı aileden olmak üzere 6 kişi hayatını kaybetti, 12 kişi yaralandı.
2016 eylül: 11 eylül günü içişleri bakanlığı 24 dbp’li belediyeye “kayyum” atadı. bakanlık açıklamasında “görevlendirme yapılan belediyelerde, kaynaklar terör örgütlerine değil o yörede yaşayan vatandaşlarımıza sunulacak” denildi. diyarbakır vali yardımcısı bilal özkan, sur belediye başkanı olarak atandı.
2017 şubat: sur ilçe seçim kurulu, sokağa çıkma yasağının halen sürdüğü 6 mahalledeki (cevat yılmaz, cevat paşa, dabanoğlu, fatih paşa, hasırlı, savaş) 12 bin seçmen için “referandumda, yasağın olmadığı mahallelerde oylarını kullanma” kararı aldı.
2017 ağustos: türkiye insan hakları vakfı (tihv), 6 mahallede 1 yıl 8 ay 23 gündür süren yasağı “dünya rekoru” olarak nitelendirdi. kentsel dönüşüm kapsamında alipaşa ve lalebey mahallelerinde gerçekleştirilecek yıkım için mahalleler polis bariyerleriyle çevrildi.
