sayılarla 1984'ten bu yana pkk ile çatışmalardaki ölümler
15 ağustos 1984, pkk tarafından şemdinli ve eruh’ta düzenlenen ilk saldırıların gerçekleştirildiği gün. 140journos, o günden bu yana pkk ile yaşanan çatışmalardaki ölümlerle ilgili devlet kurumlarının, yetkililerin ve çeşitli kuruluşların kamuyla paylaştığı sayıları karşılaştırdı.
nedim şener
nedim şener, milliyet’te 24 haziran 2010 tarihinde yayınlanan haberinde genelkurmay başkanlığı, jandarma genel komutanlığı ve emniyet genel müdürlüğü verilerini derledi.
- nedim şener, haberinde şu ifadelere yer verdi:
“15 ağustos 1984 — mart 2009 arasında 6.520 kamu görevlisi (asker, polis ve geçici köy korucuları) şehit oldu.”
“15 ağustos 1984 — mart 2009 arasında 29.639 terörist ölü, 4937 terörist yaralı olarak ele geçirildi.”
“15 ağustos 1984 — mart 2009 arasında 5.669 sivil vatandaş hayatını kaybetti, 4.274 sivil vatandaş yaralandı.”
- 15 ağustos 1984'ten mart 2009'a dek olan zaman dilimindeki ölümlerin toplam sayısı, yapılan haberde 41.828 olarak yer aldı. — kaynak
türkiye büyük millet meclisi insan haklarını inceleme komisyonu
tbmm insan haklarını inceleme komisyonu’nun terör ve şiddet olayları kapsamında yaşam hakkı ihlallerini inceleme raporu 2013'te yayınlandı.
bu raporda yapılan paylaşımlar şu şekilde:
- emniyet genel müdürlüğü’nün tbmm terör ve şiddet olayları kapsamında yaşam hakkı ihlallerinin incelenmesine yönelik alt komisyonuna cevabı:
“1973 yılından 14 aralık 2011 tarihine kadar emniyet genel müdürlüğü’nün toplam şehit sayısı 594'dür.”
- jandarma genel komutanlığı’nın tbmm terör ve şiddet olayları kapsamında yaşam hakkı ihlallerinin incelenmesine yönelik alt komisyonuna cevabı:
“1981 yılından 14 aralık 2011 tarihine kadar jandarma genel komutanlığı’nın şehit sayısı 3.105’tir.”
- milli savunma bakanlığı’nın tbmm terör ve şiddet olayları kapsamında yaşam hakkı ihlallerinin incelenmesine yönelik alt komisyonuna verdiği genelkurmay başkanlığı verileri:
“1981 yılından 30 aralık 2011 tarihine kadar kara kuvvetleri komutanlığı personelinden 2.312, hava kuvvetleri komutanlığı personelinden 14, deniz kuvvetleri komutanlığı personelinden 49 ve jandarma genel komutanlığı personelinden ise 3.084* kişinin toplamda da 5.459 kişinin şehit olduğu görülmektedir.”
*tbmm raporunda, genelkurmay ve jandarma genel komutanlığı verilerindeki sayı farkının, genelkurmay başkanlığı verilerinin daha önce derlemesinden kaynaklı olduğu yazılmıştır.
- tbmm raporunda, jandarma ve emniyet’e dair sayılar içişleri bakanlığı içinde değerlendirilerek toplam sayı şu şekilde ifade edildi:
“1981–2011 yılları arasında ülkemizde 2.375’i türk silahlı kuvvetleri personeli, 5.543’ü bakanlıkların personelleri** olmak üzere toplam 7.918 kamu görevlisi hayatını kaybetti.”
**bakanlıklar kapsamında değerlendirilen kurumlar: tbmm, başbakanlık, adalet bakanlığı, çevre ve şehircilik bakanlığı, dışişleri bakanlığı, enerji ve tabii kaynaklar bakanlığı, gıda, tarım ve hayvancılık bakanlığı, gümrük ve ticaret bakanlığı, ulaştırma, denizcilik ve haberleşme bakanlığı, maliye bakanlığı, meb, orman ve su işleri bakanlığı, sağlık bakanlığı, içişleri bakanlığı (emniyet, jandarma ve geçici köy koruculuğu dahil)
- raporda, olayların ilk anında elde edilen verilerin daha sonra artmış olabileceği bilgisi not düşülerek öldürülen pkk mensubu sayısı şu şekilde ifade edildi:
“1984 yılından 30 eylül 2012 tarihine dek 22.101 teröristin ölü olarak ele geçirildiği görülmektedir.”
- raporda sivil ölümlerine ilişkin bilgiler şu şekilde paylaşıldı:
“16 mayıs 1987–29 ekim 2011 tarihleri arasında emniyet sorumluluk bölgesinde 1.633 sivil, terör eylemleri nedeniyle hayatını kaybetti.”
“1984–2012 yılları arasında jandarma bölgesinde 3.924 sivil hayatını kaybetti.”
- raporda bahsedilen zaman dilimlerindeki ölümlerin toplam sayısı 35.576 olarak paylaşıldı.
- tbmm terör ve şiddet olayları kapsamında yaşam hakkı ihlallerinin incelenmesine yönelik alt komisyonu’nun toplantısına katılan doç. dr. hüseyin yayman şunları söyledi:
“türkiye cumhuriyeti devletinin 15 ağustos 1984 yılında eruh ve şemdinli baskınından bugüne (23 kasım 2011) verdiği şehit sayısı 11.785.”
- alt komisyonun 05.12.2011 tarihli toplantısına katılan nadire mater ise şu bilgileri verdi:
“çağdaş gazeteciler derneği’nin 1905 ve 2011 yıllarını kapsayan öldürülen gazeteciler listesindeki sayı 76. bu sayının 14’ü 1992 yılında öldürüldü. (…) insan hakları vakfı rakamlarına göre 757 gözaltında kayıp verisi var.”
- alt komisyon’un 07.03.2012 tarihli toplantısında dinlenen insan hakları derneği (ihd) başkanı öztürk türkdoğan faili meçhuller ve kayıplara ilişkin bilgi verdi:
“insan hakları derneği’ne ulaşan çeşitli veriler var. diyarbakır, siirt, bitlis, hakkâri, bingöl, van, şırnak, batman, mardin, tunceli, dersim, elazığ, ağrı, ığdır, ardahan, kars, adıyaman, malatya, gaziantep, hatay, şanlıurfa ve açığa çıkan hizbullah cinayetlerinin açığa çıkardığı toplu mezarlar olmak üzere toplam 253 toplu mezarda 3.248 insanın gömülü olduğunu düşünüyoruz.”
- alt komisyon’un 28.11.2011 tarihinde dinlediği prof. dr. ümit özdağ, 17.000 faili mechul cinayet olduğu yönündeki söylemler için “efsane” derken toplamda “3.474 faili meçhul ölüm ve kayıp” olduğunu yönünde bilgi paylaştı.
“türkiye’de cesedi bulunan yani devlet tarafından herhangi bir yerde cesedi bulunup faili meçhul olarak bilinen ama herhangi bir örgütle ilişkilendirilemeyen 568 tane faili meçhul cinayet var. bunun dışında yine faili meçhul olup herhangi bir örgüt tarafından gerçekleştirildiği bilinen 1.839 tane cinayet var, bunun 1.535’i pkk tarafından gerçekleştirilmiş. bu arada 795 tane kayıp ve 272 tane de polis veya jandarma gözetiminde kayıp var. ben bunların cinayet olduğunu düşünüyorum ve bundan devlet sorumludur. eğer devlet bir kişiyi gözaltına aldıysa kayboldu diyemez. onun can güvenliğinden birinci derecede sorumludur.”
- raporda, ihd ve türkiye insan hakları vakfı (tihv) verilerine dayalı olarak oluşturulan bir tablo da paylaşıldı ve tablonun açıklamasında şu bilgiler verildi:
“1980–2011 arasındaki 32 yıllık dönem içerisinde 2.872 kişinin faili meçhul cinayetler, 1.945 kişinin yargısız infazlar/dur ihtarına uymama/güvenlik kuvvetlerinin rastgele ateşi, 1.147 kişi gözaltında veya cezaevlerinde öldürmeler/ölümler ve 940 kişi de siyasal nedenlerle zorla kaybedilenler olmak üzere toplam 6.904 kişi terör ve terör bağlantılı olarak yaşamını yitirmiştir.”
- raporda yaşadıkları yerlerden göç etmek zorunda kalanlara yönelik hazırlanan köye dönüş ve rehabilitasyon projesi’nin detayları da paylaşıldı:
“köye dönüş ve rehabilitasyon projesi kapsamındaki 14 ilde 62.448 hanede 386.360 kişinin köylerinden göç etmek zorunda kaldığı görülmektedir.”
genelkurmay başkanı yaşar büyükanıt
dönemin genelkurmay başkanı yaşar büyükanıt, 12 nisan 2007’de yaptığı konuşmada şu ifadeleri kullandı:
“1992 yılında zayiatımız 496 şehit, 955 yaralı toplam bin 451, 93 yılına baktığımız zaman 538 şehit, 996 yaralı toplam bin 534, 1994 yılına baktığımız zaman 867 şehit, 206 yaralı toplam 2 bin 927 bu yaralılardan bir kısmı tedavi edilmek suretiyle tekrar hayata döndü. 1995 yılında 615 şehit, bin 342 yaralı, bin 957 zayiat var. bu rakamlar gerçekten çok ürperticiydi. son iki yıla baktığımız zaman 2005 yılında 92 şehit, 2006 yılında 87 şehit, 2007 yılı yaklaşık 4 aylık süre içinde 13 şehit verdik. bu 13 şehidin 10 tanesi nisan ayının ilk haftası içinde oldu.” — kaynak
genelkurmay başkanı ilker başbuğ
dönemin genelkurmay başkanı ilker başbuğ, kara harp okulu’nda nisan 2009’da yaptığı konuşmada şu ifadeleri kullandı:
“türk silahlı kuvvetleri vazife ve sorumluluğunu 1984 yılından beri, azimle, kararlılıkla ve başarı ile sürdürmektedir. bu uğurda bugüne (14 nisan 2009) kadar türk silahlı kuvvetleri’nin vermiş olduğu şehit sayısı 4970'tir. kararlılıkla ve başarı ile sürdürülen bu mücadele neticesinde, örgüt stratejik savunma aşamasında kalmış, bugüne kadar hiçbir zaman yurt içindeki bir bölgede sürekli denetimi sağlayamamış, dağ kadrosunu denge aşamasına geçirebilecek nitelik ve sayıya ulaştıramamış ve bugüne kadar da 40.000'e yakın personelini kaybetmiştir.” — kaynak
milli savunma bakanı ismet yılmaz
dönemin milli savunma bakanı ismet yılmaz, 2012 ve 2013 yıllarında, chp milletvekillerinden, konuyla ilgili gelen soru önergelerini cevapladı.
- temmuz 2012'de chp antalya milletvekili gürkut acar’ın “son 30 yılda kaç türk silahlı kuvvetleri personeli şehit ya da gazi olmuştur? şehitlerin kaçı subay, kaçı astsubay, kaçı er ve erbaştır?” sorusuna cevap verdi.
“1984–8 haziran 2012 arasında 411 subay, 375 astsubay, 585 uzman jandarma/uzman erbaş ve 4 bin 798 erbaş/er olmak üzere toplam 6.169 personel şehit oldu, 256 subay, 263 astsubay, 401 uzman jandarma/uzman erbaş, 3.088 erbaş/er olmak üzere toplam 4.008 personel gazi oldu.”
- ismet yılmaz, chp istanbul milletvekili oktay ekşi’nin 2013'te verdiği yazılı soru önergesine yönelik cevabında ise bu sayıyı şu şekilde güncelledi:
“terörle mücadele kapsamında 1984 yılından 5 ağustos 2012 tarihine kadar 6205 türk silahlı kuvvetleri personelinin şehit olduğu tespit edilmiştir.”
- chp aydın milletvekili metin lütfi baydar’ın önergesine ise yılmaz şu şekilde cevap verdi:
“1 ocak 2010–16 temmuz 2012 tarihleri arasında meydana gelen olaylarda, 233 askeri personel öldü.”
“ 1 ocak 2002–16 temmuz 2012 tarihleri arasında meydana gelen toplam 10.080 iç güvenlik olayında 818 tsk personeli öldü, 2 bin 290 tsk personeli yaralandı.”
- dönemin milli savunma bakanı ismet yılmaz, şubat 2014'te sivas’ta yaptığı konuşmada ise şu ifadeleri kullandı:
“bir yıldan fazla tek bir eve ateş düşmedi. çözüm sürecinden önce bizim silahlı kuvvetlerin şehit sayısı 5 bin 347 gönüllü köy korucusu şehidimiz bin 378, polis 283, vatandaşlarımızdan şehidimiz 5 bin 791, toplamda yaklaşık 13 bine yakın şehit verdik kaybımız oldu.” — kaynak 1–2–3–4
18 kasım 2012'de öcalan’ın çağrısıyla sonlandırılan açlık grevlerini 2013'te öcalan ile yapılan görüşmeler takip etti. 23 temmuz 2015'e dek uzanan zaman diliminde çatışmalar büyük ölçüde kesildi.2015 yazı, çatışmaların 2013 yılından sonra yeniden başladığı bir zaman dilimi oldu.
anadolu ajansı
anadolu ajansı’nın ağustos 2015’te yaptığı haberde şu ifadeler kullanıldı:
“aa muhabirinin emniyet verilerinden derlediği bilgiye göre, güvenlik güçlerinin gerek şehirde gerekse kırsalda 31 yıldır (1984–2015) süren uzun soluklu mücadelesi neticesinde 22.374 terör örgütü mensubu etkisiz hale getirilirken, 1.480 terörist yaralı olarak yakalandı. gerek operasyon gerekse çatışmalarda pkk’lı teröristlerle mücadele eden güvenlik güçleri 31 yılda 1.466'sı geçici köy korucusu olmak üzere 7.230 şehit verdi, 21.128'i yaralandı. 6.741 vatandaş hayatını kaybetti, 14.257 vatandaş yaralandı.” — kaynak
cumhurbaşkanı recep tayyip erdoğan
2015 temmuz’dan sonra cumhurbaşkanı erdoğan’ın yaptığı açıklamalarda, girilen yeni döneme ilişkin bilgiler paylaşıldı.
- erdoğan, 28 mart 2016’da yaptığı konuşmada:
“geçen yılın (2015) temmuz ayından bugüne kadar 215’i asker, 133’ü polis, 7’si korucu olmak üzere 355 şehit verildi. aynı dönemde, yurt içi ve yurt dışında toplam ölü, yaralı, yakalama olarak 5 bin 359 terörist etkisiz hale getirildi.”
- erdoğan, 27 haziran 2016’da yaptığı konuşmada:
“şu ana kadar 700 kadar şehit verdik, 8 bine yakın da teröristi etkisiz hale getirdik.”
- erdoğan, 18 ağustos 2016'da yaptığı konuşmada:
“sadece 15 temmuz’dan (darbe girişiminden) bu yana yurt içinde ve dışında yapılan operasyonlarda 182 terörist etkisiz hale getirilmiştir.”
- erdoğan, 21 ağustos 2016'da yaptığı yazılı açıklamada:
“15 temmuz silahlı darbe girişiminin ve o gece kaybettiğimiz 240 vatandaşımızın faili fetö’yle, sadece son bir ayda asker, polis ve köy korucularından oluşan 70 güvenlik görevlimizin katili pkk’yla, gaziantep saldırısının muhtemel faili daiş arasında hiçbir fark yoktur.”
- erdoğan, 14 aralık 2016'da 32. muhtarlar toplantısı’ndaki konuşmasında:
“20 temmuz 2015 tarihinden bugüne pkk’yla mücadelede verilen şehit sayısı, 843’ü güvenlik görevlisi, 335’i sivil vatandaş olmak üzere, 1.178. deaş terör örgütünün saldırılarında verilen kayıp sayısı 300’e yakın.” — kaynak 1–2–3–4–5
devlet bahçeli
mhp genel başkanı devlet bahçeli, açıklamalarında konu hakkındaki verilere yer verdi.
- bahçeli, 23 şubat 2016'da yaptığı açıklamada:
“20 temmuz’dan (2015) bu tarafa verilen şehit sayısı 356’ya çıktı. 1 kasım’dan bu tarafa verdiğimiz şehit sayısı ise 167’yi bulmuştur. yalnızca 1 ocak 2016’tan 21 Şubat tarihine kadar 121 vatan evladı şehit düşmüştür. yine aynı tarihler arasında hayatını kaybeden sivil vatandaş sayısı ise 200’ü aşmıştır.”
- bahçeli, 19 nisan 2016'da yaptığı açıklamada:
“20 temmuz’dan (2015) bu tarafa geçen 274 günde 179 polis, 267 asker, 10 korucu, 19 sivil memur şehit düşmüştür. 475 vatan evladı şehadete ermiştir. 20 temmuz’dan bu yana 250'ye yakın sivil vatandaşımız hayatını kaybetmiştir.”
- bahçeli, 29 eylül 2016'da yaptığı açıklamada:
“174 sivil vatandaşımız, 62 polisimiz, 5 askerimiz olmak üzere 241 evladımız 15 temmuz (2016) ve sonrasında şehit olmuştur. 2. 194 kardeşimiz de yaralanmıştır.” — kaynak 1–2–3
öte yandan şirin payzın’ın ‘mhp kaynaklı bir istatistiğe’ dayandırdığı açıklamaya göre; 7 haziran 2015 ile 13 aralık 2016 arasında 555 sivil, 538 asker, 301 polis ve 63 korucu hayatını kaybetti.
türk silahlı kuvvetleri (tsk)
genelkurmay başkanlığı 23 mayıs 2016'da ve 10 ekim 2016'da yaptığı açıklamalarda bilgi verdi.
- 23 mayıs 2016 tarihli açıklamada şu ifadelere yer verildi:
“operasyonlarda yurtiçi ve yurtdışında toplam 7.078 pkk’lı terörist etkisiz hale getirildi. operasyonlar sırasında ise, 296 asker, 178 polis ve 9 geçici köy korucusu, toplam 483 güvenlik görevlisi şehit oldu.”
- 10 ekim 2016 tarihli açıklamada şu ifadelere yer verildi:
“29 ağustos 2016'dan bugüne kadar tüm yurtta icra edilen operasyonlar sonucunda 417'si ölü, 61'i yaralı, 41'i teslim olarak, 18'i yakalanarak toplam 537 terörist ele geçirilmiştir. aynı dönemde icra edilen operasyonlarda 88 kahraman silah arkadaşımız şehit olmuş, 152 silah arkadaşımız yaralanmıştır.” — kaynak 1–2
türkiye insan hakları vakfı (tihv)
tihv tarafından paylaşılan verilerde, 16 ağustos 2015–20 nisan 2016 tarihleri arasındaki sokağa çıkma yasaklarına dair bilgi verildi.
“ilk sokağa çıkma yasağı ilan edilen tarih olan 16 ağustos 2015 ile 20 nisan 2016 tarihleri arasında en az 338 sivil sadece resmi sokağa çıkma yasağı ilan edilmiş zaman dilimleri içerisinde, ilgili çatışma ortamlarında yaşamlarını yitirmiştir. bu kişilerden; 78’i çocuk, 69’u kadın ve 30’u 60 yaşın üzerindedir.” — kaynak
insan hakları derneği (ihd)
ihd tarafından paylaşılan verilerde, 24 temmuz 2015–24 temmuz 2016 tarihleri arasındaki döneme ilişkin bilgiler verildi.
“çatışmalı ortamın miladı olarak kabul edilen 24 temmuz 2015 tarihinden 24 temmuz 2016 tarihine dek bölge kentlerinde, tespit edebildiğimiz verilere göre; asker, polis, korucu, örgüt militanı ve sivil olmak üzere 1552 kişi yaşamını yitirdi, 1683 kişi ise yaralandı.”
“silahlı çatışmalara dair bilançoya bakıldığında ise, 422 güvenlik görevlisinin yaşamını yitirdiği, 1065 güvenlik görevlisinin ise yaralandığı görülecektir. 614 silahlı örgüt militanı yaşamının yitirirken, 17’si ise yaralandı. çatışmaların ortasında kalan 42 sivil yurttaş yaşamını yitirirken, 75 sivil yurttaş ise yaralı olarak kurtuldu. silahlı çatışmalara ilişkin, bir diğer tespitimiz ise, silahlı örgüt eylemleri sonucu yaşamının yitiren sivil yurttaşlar. bu eylemler sonucu 34 sivil yurttaş yaşamının yitirdi, 175 sivil yurttaş ise yaralı olarak kurtuldu. asker, polis ve memur olmak üzere 89 kişi, silahlı örgüt militanları tarafından alıkonuldu. yargısız infaz olayları sonucu 440 kişi yaşamını yitirdi, 353 kişi ise yaralandı.”
“75’i çocuk en az 320 sivil yurttaşın yaşamını yitirdiği yasaklar boyunca, yüzbinlerce insan zorunlu göçe maruz bırakıldı.” — kaynak
birleşmiş milletler insan hakları komisyonu
2015 temmuz ile 2016 aralık arasında, güneydoğu anadolu’da 800'e yakını güvenlik görevlisi olmak üzere yaklaşık 2 bin kişi hayatını kaybetti. bölgedeki 355 bin ila 500 bin arası insan evlerini terk etti.