15 ağustos 1984, pkk'nın şemdinli ve eruh saldırılarıyla başlayan çatışmaların ilk günü. bu dosya, kırk iki yılın can kaybını devletin, siyasetin ve insan hakları kuruluşlarının açıkladığı sayılar üzerinden karşılaştırıyor.
kesin bir toplam yok; kapsamı farklı sayımların birleşiminden hesaplanmış değer bu. tbmm raporunun 1984–2012 toplamı 35 bin 576. anadolu ajansının 1984–2015 derlemesi 36 bin 345. uluslararası kriz grubu'nun temmuz 2015'ten ocak 2026'ya isim isim doğruladığı 7 bin 270 ölüm bunun üzerine eklendiğinde tablo 43 bin dolayına ulaşıyor. doğrulanamayan kayıplar ve örgüt içi infazlar hiçbir sayımda tam olarak yer almıyor.
uluslararası kriz grubu (icg), temmuz 2015'te ateşkesin bozulmasından bu yana ölümleri tek tek isimlendirerek saydı: 1.514 güvenlik görevlisi (1.078 asker, 304 polis, 132 korucu), 655 sivil, 226 aidiyeti belirsiz kişi ve 4.875 pkk militanı. toplam: 7 bin 270 doğrulanmış ölüm. icg, barış süreci nedeniyle bu sayımı 20 ocak 2026'da durdurdu.
resmî tarafın güncel iddiası daha büyük: ankara, 2023 ortası itibarıyla temmuz 2015'ten bu yana suriye dahil 40 bine yakın militanın "etkisiz hale getirildiğini" açıkladı. bu ifade ölü, yakalanan ve teslim olanları birlikte sayıyor; ölü sayısıyla karıştırılmamalı.
güncel bölümün kaynakları: uluslararası kriz grubu çatışma sayacı (son güncelleme 20 ocak 2026) · tbmm adalet komisyonu süreci için euronews derlemesi. aşağıdaki karşılaştırma, dosyanın 24 mart 2017 tarihli ilk yayınıdır; alıntılar ve sayılar o günkü haliyle korunmuştur.
İLGİNİZİ ÇEKEBİLİRsis atma o.ç.oyunlaştırma, savaş alanlarını hızla oyun alanlarına dönüştürüyor.→
140journos, 2017 martında, o güne dek pkk ile yaşanan çatışmalardaki ölümlerle ilgili devlet kurumlarının, yetkililerin ve çeşitli kuruluşların kamuyla paylaştığı sayıları karşılaştırdı. aynı savaşın bilançosu, anlatana göre değişiyor.
nedim şener, milliyet'te 24 haziran 2010 tarihinde yayınlanan haberinde genelkurmay başkanlığı, jandarma genel komutanlığı ve emniyet genel müdürlüğü verilerini derledi:
"15 ağustos 1984 – mart 2009 arasında 6.520 kamu görevlisi (asker, polis ve geçici köy korucuları) şehit oldu. 29.639 terörist ölü, 4.937 terörist yaralı olarak ele geçirildi. 5.669 sivil vatandaş hayatını kaybetti, 4.274 sivil vatandaş yaralandı."
haberde, 15 ağustos 1984'ten mart 2009'a dek olan zaman dilimindeki ölümlerin toplamı 41.828 olarak yer aldı.
komisyonun terör ve şiddet olayları kapsamında yaşam hakkı ihlallerini inceleme raporu 2013'te yayınlandı. kurumların alt komisyona verdiği cevaplar:
emniyet genel müdürlüğü: "1973 yılından 14 aralık 2011 tarihine kadar toplam şehit sayısı 594'tür."
jandarma genel komutanlığı: "1981 yılından 14 aralık 2011 tarihine kadar şehit sayısı 3.105'tir."
milli savunma bakanlığının aktardığı genelkurmay verileri: "1981'den 30 aralık 2011'e kara kuvvetlerinden 2.312, hava kuvvetlerinden 14, deniz kuvvetlerinden 49 ve jandarmadan 3.084 olmak üzere toplam 5.459 kişi şehit oldu."
raporda jandarma ve emniyet sayıları içişleri bakanlığı içinde değerlendirilerek toplam şu şekilde ifade edildi: 1981–2011 arasında 2.375'i türk silahlı kuvvetleri personeli, 5.543'ü bakanlıkların personelleri olmak üzere toplam 7.918 kamu görevlisi hayatını kaybetti. bakanlık personellerinin dağılımını rapor şöyle veriyor:
| bakanlık / kurum | şehit sayısı |
|---|---|
| tbmm | 3 |
| başbakanlık | 20 |
| adalet bakanlığı | 9 |
| aile ve sosyal politikalar bakanlığı | – |
| avrupa birliği bakanlığı | – |
| bilim, sanayi ve teknoloji bakanlığı | – |
| çalışma ve sosyal güvenlik bakanlığı | – |
| çevre ve şehircilik bakanlığı | 5 |
| dışişleri bakanlığı | 39 |
| ekonomi bakanlığı | – |
| enerji ve tabii kaynaklar bakanlığı | 22 |
| gençlik ve spor bakanlığı | – |
| gıda, tarım ve hayvancılık bakanlığı | 7 |
| gümrük ve ticaret bakanlığı | 2 |
| ulaştırma, denizcilik ve haberleşme bakanlığı | 36 |
| kalkınma bakanlığı | – |
| kültür ve turizm bakanlığı | – |
| maliye bakanlığı | 5 |
| milli eğitim bakanlığı | 155 |
| milli savunma bakanlığı | – |
| orman ve su işleri bakanlığı | 10 |
| sağlık bakanlığı | 14 |
| sanayi ve ticaret bakanlığı | – |
| içişleri bakanlığı | 5.216 |
| emniyet genel müdürlüğü | 594 |
| jandarma genel komutanlığı | 3.105 |
| geçici köy koruculuğu | 1.509 |
| diğer | 8 |
| toplam | 5.543 |
kaynak: tbmm raporu, s.59. milli eğitim bakanlığının 155 kayıplık satırı, öldürülen öğretmenlerin bilançodaki yerini gösteriyor.
rapor, olayların ilk anında elde edilen verilerin sonradan artmış olabileceği notuyla, öldürülen pkk mensubu sayısını yıl yıl paylaştı:
"1984 yılından 30 eylül 2012 tarihine dek 22.101 teröristin ölü olarak ele geçirildiği görülmektedir."
| yıl | ölü ele geçirilen pkk mensubu |
|---|---|
| 1984 | 33 |
| 1985 | 108 |
| 1986 | 61 |
| 1987 | 106 |
| 1988 | 134 |
| 1989 | 191 |
| 1990 | 417 |
| 1991 | 427 |
| 1992 | 1.340 |
| 1993 | 1.949 |
| 1994 | 4.111 |
| 1995 | 3.007 |
| 1996 | 3.063 |
| 1997 | 2.330 |
| 1998 | 1.583 |
| 1999 | 1.017 |
| 2000 | 307 |
| 2001 | 157 |
| 2002 | 50 |
| 2003 | 101 |
| 2004 | 135 |
| 2005 | 193 |
| 2006 | 149 |
| 2007 | 264 |
| 2008 | 227 |
| 2009 | 68 |
| 2010 | 137 |
| 2011 | 211 |
| 2012* | 225 |
| toplam | 22.101 |
* 30 eylül 2012 tarihine dek. kaynak: tbmm raporu, s.62 (rakamlar rapordaki taranmış tablodan aktarılmıştır).
sivil ölümlerine ilişkin iki ayrı seri paylaşıldı: emniyet sorumluluk bölgesinde 16 mayıs 1987 – 29 ekim 2011 arasında 1.633 sivil; jandarma bölgesinde 1984–2012 arasında 3.924 sivil:
| yıl | jandarma bölgesinde ölen sivil |
|---|---|
| 1984 | 20 |
| 1985 | 67 |
| 1986 | 57 |
| 1987 | 217 |
| 1988 | 91 |
| 1989 | 160 |
| 1990 | 160 |
| 1991 | 127 |
| 1992 | 487 |
| 1993 | 932 |
| 1994 | 682 |
| 1995 | 292 |
| 1996 | 130 |
| 1997 | 148 |
| 1998 | 71 |
| 1999 | 78 |
| 2000 | 27 |
| 2001 | 11 |
| 2002 | 11 |
| 2003 | 10 |
| 2004 | 16 |
| 2005 | 18 |
| 2006 | 18 |
| 2007 | 20 |
| 2008 | 29 |
| 2009 | 18 |
| 2010 | 21 |
| 2011 | 17 |
| 2012 | 6 |
| toplam | 3.924 |
kaynak: tbmm raporu, s.64.
raporun kendi toplamı:
| terör nedeniyle | sayı |
|---|---|
| şehit | 7.918 |
| terör nedeniyle yaşamını yitiren sivil vatandaş | 5.557 |
| ölü ele geçirilen terörist | 22.101 |
| toplam | 35.576 |
kaynak: tbmm raporu, s.78. raporun kendi şerhi: örgütün kayıtlara geçmeyen iç infazları, örgütlerin birbirine yönelik öldürme eylemleri ve istatistiklere geçmemiş terör kaynaklı faili meçhuller bu toplama dahil değildir.
alt komisyonun dinlediği isimler farklı sayılar da bıraktı. doç. dr. hüseyin yayman, 15 ağustos 1984'ten 23 kasım 2011'e verilen şehit sayısını 11.785 olarak aktardı. nadire mater, çağdaş gazeteciler derneği'nin listesinde 76 öldürülen gazeteci ve insan hakları vakfı rakamlarına göre 757 gözaltında kayıp verisini paylaştı. ihd başkanı öztürk türkdoğan, 253 toplu mezarda 3.248 insanın gömülü olduğunu düşündüklerini söyledi. prof. dr. ümit özdağ, "17.000 faili meçhul" söylemine "efsane" derken toplamda 3.474 faili meçhul ölüm ve kayıp olduğu bilgisini verdi:
"cesedi bulunup faili meçhul olarak bilinen ama herhangi bir örgütle ilişkilendirilemeyen 568 cinayet var. faili meçhul olup bir örgüt tarafından gerçekleştirildiği bilinen 1.839 cinayet var, bunun 1.535'i pkk tarafından gerçekleştirilmiş. 795 kayıp ve 272 de polis veya jandarma gözetiminde kayıp var. eğer devlet bir kişiyi gözaltına aldıysa kayboldu diyemez."
rapora giren ihd verileri, 1993'ten 2011'e terör kaynaklı yaşam hakkı ihlallerini yıl yıl döküyor:
| yıl | silahlı çatışmalarda ölenler | sivillere yönelik öldürmeler | mayın ve patlayıcı ölümleri | asker-polis şüpheli intiharları |
|---|---|---|---|---|
| 1993 | 3.333 | 807 | – | – |
| 1994 | 5.000 | 458 | – | – |
| 1995 | 3.894 | 230 | – | – |
| 1996 | 2.859 | 119 | – | – |
| 1997 | 2.514 | 111 | – | – |
| 1998 | 1.718 | 91 | – | – |
| 1999 | 857 | 138 | – | – |
| 2000 | 147 | 52 | – | – |
| 2001 | 92 | 30 | – | – |
| 2002 | 30 | 7 | 35 | – |
| 2003 | 104 | 6 | 20 | 18 |
| 2004 | 240 | 28 | 59 | 18 |
| 2005 | 499 | 39 | 70 | 17 |
| 2006 | 345 | 82 | 40 | 21 |
| 2007 | 424 | 27 | 14 | 36 |
| 2008 | 432 | 22 | 28 | 24 |
| 2009 | 141 | 36 | 22 | 34 |
| 2010 | 244 | 51 | 5 | 47 |
| 2011 | 318 | 21 | – | 31 |
| toplam | 22.971 | 2.295 | 293 | 246 |
ihd terör kaynaklı yaşam hakkı ihlal verileri. kaynak: tbmm raporu, s.56.
ihd ve tihv verilerine dayalı faili meçhul tablosunun açıklamasında, 1980–2011 arasındaki 32 yıllık dönemde toplam 6.904 kişinin terör ve terör bağlantılı olarak yaşamını yitirdiği ifade edildi:
| yıl / dönem | faili meçhul cinayetler | yargısız infazlar, dur ihtarı, rastgele ateş | gözaltında veya cezaevinde ölümler | siyasal nedenlerle zorla kaybedilenler |
|---|---|---|---|---|
| 1980–1989 | – | – | 297 | – |
| 1990 | 11 | – | 12 | – |
| 1991 | 31 | 98 | 21 | – |
| 1992 | 362 | 283 | 18 | – |
| 1993 | 467 | 189 | 40 | 52 (1980–1993) |
| 1994 | 423 | 245 | 53 | 328 |
| 1995 | 321 | 96 | 37 | 220 |
| 1996 | 113 | 129 | 72 | 194 |
| 1997 | 109 | 98 | 52 | 66 |
| 1998 | 192 | 85 | 43 | 29 |
| 1999 | 212 | 150 | 55 | 36 |
| 2000 | 145 | 114 | 59 | 7 |
| 2001 | 160 | 55 | 57 | 4 |
| 2002 | 75 | 40 | 48 | 2 |
| 2003 | 50 | 46 | 22 | 2 |
| 2004 | 47 | 42 | 38 | – |
| 2005 | 4 | 61 | 18 | – |
| 2006 | 20 | 49 | 21 | – |
| 2007 | 42 | 34 | 11 | – |
| 2008 | 29 | 35 | 45 | – |
| 2009 | 18 | 46 | 39 | – |
| 2010 | 22 | 29 | 43 | – |
| 2011 | 13 | 59 | 46 | – |
| toplam | 2.872 | 1.945 | 1.147 | 940 |
ihd ve tihv verilerine dayalı tablo. kaynak: tbmm raporu, s.74.
rapor, yaşadıkları yerlerden göç etmek zorunda kalanlara yönelik köye dönüş ve rehabilitasyon projesinin verilerini de paylaştı:
| köye dönüş ve rehabilitasyon projesi | veri |
|---|---|
| köylerinden göç etmek zorunda kalan hane | 62.448 |
| köylerinden göç etmek zorunda kalan vatandaş | 386.360 |
| proje sayesinde köylerine geri dönen hane | 28.384 |
| proje sayesinde köylerine geri dönen vatandaş | 187.861 |
| 1999–2011 arasında aktarılan toplam ödenek | 128.360.000 ₺ |
kaynak: tbmm raporu, s.95.
dönemin genelkurmay başkanı yaşar büyükanıt, 12 nisan 2007'de yaptığı konuşmada 1992–1995 yıllarının bilançosunu verdi:
"1992 yılında zayiatımız 496 şehit, 955 yaralı. 1993'te 538 şehit, 996 yaralı. 1994'te 867 şehit. 1995'te 615 şehit, 1.342 yaralı. bu rakamlar gerçekten çok ürperticiydi. son iki yıla baktığımız zaman 2005'te 92 şehit, 2006'da 87 şehit, 2007'nin yaklaşık 4 aylık süresinde 13 şehit verdik."
dönemin genelkurmay başkanı ilker başbuğ, nisan 2009'da kara harp okulu'nda yaptığı konuşmada iki sayı bıraktı:
"bu uğurda bugüne kadar türk silahlı kuvvetleri'nin vermiş olduğu şehit sayısı 4.970'tir. örgüt, bugüne kadar da 40.000'e yakın personelini kaybetmiştir."
dönemin milli savunma bakanı ismet yılmaz, 2012 ve 2013'te chp milletvekillerinin soru önergelerini cevapladı:
"1984 – 8 haziran 2012 arasında 411 subay, 375 astsubay, 585 uzman jandarma/uzman erbaş ve 4.798 erbaş/er olmak üzere toplam 6.169 personel şehit oldu." bu sayıyı 2013'te güncelledi: "1984'ten 5 ağustos 2012'ye kadar 6.205 türk silahlı kuvvetleri personeli şehit oldu."
"1 ocak 2002 – 16 temmuz 2012 arasında meydana gelen toplam 10.080 iç güvenlik olayında 818 tsk personeli öldü, 2.290 tsk personeli yaralandı."
yılmaz, şubat 2014'te sivas'ta yaptığı konuşmada toplamı şöyle verdi: "silahlı kuvvetlerin şehit sayısı 5.347, gönüllü köy korucusu şehidimiz 1.378, polis 283, vatandaşlarımızdan şehidimiz 5.791. toplamda yaklaşık 13 bine yakın şehit verdik."
18 kasım 2012'de öcalan'ın çağrısıyla sonlandırılan açlık grevlerini 2013'te öcalan ile yapılan görüşmeler takip etti. 23 temmuz 2015'e dek uzanan zaman diliminde çatışmalar büyük ölçüde kesildi. 2015 yazı, çatışmaların yeniden başladığı tarih oldu.
anadolu ajansı'nın ağustos 2015'te emniyet verilerinden derlediği haber, 31 yılın bilançosunu çıkardı:
"1984–2015 arasında 22.374 terör örgütü mensubu etkisiz hale getirilirken, 1.480 terörist yaralı olarak yakalandı. güvenlik güçleri 31 yılda 1.466'sı geçici köy korucusu olmak üzere 7.230 şehit verdi, 21.128'i yaralandı. 6.741 vatandaş hayatını kaybetti, 14.257 vatandaş yaralandı."
2015 temmuzundan sonra cumhurbaşkanı erdoğan'ın açıklamaları, girilen yeni dönemin bilançosunu taşıdı. 28 mart 2016: "geçen yılın temmuz ayından bugüne 215'i asker, 133'ü polis, 7'si korucu olmak üzere 355 şehit verildi. aynı dönemde 5.359 terörist etkisiz hale getirildi." 27 haziran 2016: "şu ana kadar 700 kadar şehit verdik, 8 bine yakın da teröristi etkisiz hale getirdik."
14 aralık 2016, muhtarlar toplantısı: "20 temmuz 2015 tarihinden bugüne pkk'yla mücadelede verilen şehit sayısı, 843'ü güvenlik görevlisi, 335'i sivil vatandaş olmak üzere 1.178."
mhp genel başkanı devlet bahçeli'nin açıklamaları da aynı dönemi farklı aralıklarla saydı. 23 şubat 2016: "20 temmuz'dan bu tarafa verilen şehit sayısı 356'ya çıktı." 19 nisan 2016: "geçen 274 günde 179 polis, 267 asker, 10 korucu, 19 sivil memur şehit düşmüştür; 250'ye yakın sivil vatandaşımız hayatını kaybetmiştir." 29 eylül 2016: "174 sivil, 62 polis, 5 asker olmak üzere 241 evladımız 15 temmuz ve sonrasında şehit olmuştur."
öte yandan şirin payzın'ın mhp kaynaklı bir istatistiğe dayandırdığı açıklamaya göre 7 haziran 2015 ile 13 aralık 2016 arasında 555 sivil, 538 asker, 301 polis ve 63 korucu hayatını kaybetti.
genelkurmay başkanlığı, 23 mayıs 2016 tarihli açıklamasında şu ifadelere yer verdi:
"operasyonlarda yurtiçi ve yurtdışında toplam 7.078 pkk'lı terörist etkisiz hale getirildi. operasyonlar sırasında 296 asker, 178 polis ve 9 geçici köy korucusu, toplam 483 güvenlik görevlisi şehit oldu."
10 ekim 2016 tarihli açıklama, 29 ağustos 2016 sonrasını saydı: 417'si ölü, 61'i yaralı, 41'i teslim, 18'i yakalanarak toplam 537 terörist; aynı dönemde 88 şehit, 152 yaralı.
tihv, 16 ağustos 2015 – 20 nisan 2016 arasındaki sokağa çıkma yasaklarına dair veri paylaştı:
"ilk sokağa çıkma yasağının ilan edildiği 16 ağustos 2015 ile 20 nisan 2016 arasında en az 338 sivil, resmi sokağa çıkma yasağı ilan edilmiş zaman dilimleri içerisinde yaşamını yitirmiştir. bu kişilerden 78'i çocuk, 69'u kadın ve 30'u 60 yaşın üzerindedir."
ihd, 24 temmuz 2015 – 24 temmuz 2016 arasındaki bir yıla ilişkin bilançoyu paylaştı:
"çatışmalı ortamın miladı kabul edilen 24 temmuz 2015'ten 24 temmuz 2016'ya dek bölge kentlerinde asker, polis, korucu, örgüt militanı ve sivil olmak üzere 1.552 kişi yaşamını yitirdi, 1.683 kişi yaralandı. 422 güvenlik görevlisi ve 614 silahlı örgüt militanı yaşamını yitirdi. yargısız infaz olayları sonucu 440 kişi yaşamını yitirdi. 75'i çocuk en az 320 sivil yurttaşın yaşamını yitirdiği yasaklar boyunca yüzbinlerce insan zorunlu göçe maruz bırakıldı."
bm insan hakları komisyonu'nun raporuna göre 2015 temmuz ile 2016 aralık arasında güneydoğu anadolu'da 800'e yakını güvenlik görevlisi olmak üzere yaklaşık 2 bin kişi hayatını kaybetti; bölgedeki 355 bin ila 500 bin arası insan evlerini terk etti.
bu dosyanın mart 2017 bölümündeki tüm alıntılar ve sayılar, yayın tarihindeki kaynaklardan aktarılmıştır; tbmm raporu tabloları rapordaki taranmış sayfalardan sayısallaştırılmıştır. dosyanın ilk hali araştırma arşivinde, orijinali medium'da duruyor.