türk dış politikasında alternatif güzergah arayışları: körfez ülkeleri

türk dış politikasında alternatif güzergah arayışları: körfez ülkeleri

türk dış politikası yeni bir arayış içinde mi? kısa vadede rota değiştirmek mümkün mü? suriye’nin kuzeyinde yaşanan gelişmeler ve 15 temmuz sonrası süreçte türkiye’nin dış politika seçeneklerini ele alıyoruz.

ilk inceleme: körfez ülkeleri

türkiye — körfez işbirliği konseyi: stratejik diyalog statüsü

türkiye ile körfez arap ülkeleri işbirliği konseyi (kik) arasında “stratejik diyalog mekanizması” tesis eden mutabakat muhtırası, 2 eylül 2008 tarihinde cidde’de yapılan türkiye-kik dışişleri bakanları toplantısında imzalandı. söz konusu mutabakat muhtırası, kik ile ilişkilerimizi kurumsal bir temele oturtmakta. türkiye, kik’in böyle bir mekanizma kurduğu ilk ülke konumunda. organizasyona üye ülkeler birleşik arap emirlikleri, bahreyn, suudi arabistan, umman, katar ve kuveyt.

(kaynak)

13 ekim 2016: körfez işbirliği konseyi’nden fetö/pdy kararı

riyad’da düzenlenen toplantının ardından yayımlanan bildiride “15 temmuz darbe girişiminin arkasındaki fetö’ye karşı alınacak önlemlere destek verildiği” ifade edildi. “cumhurbaşkanı recep tayyip erdoğan’ın liderliğinde türkiye’nin güvenlik ve istikrarına” vurgu yapılan bildiride, “kardeş türk halkının refahını sürdürmesinin önemine” dikkat çekildi.

türkiye — suudi arabistan ilişkileri

suudi-türk koordinasyon konseyi’nin mutabakat belgesi iki ülkenin dışişleri bakanları tarafından 14 nisan 2016’da istanbul’da imzalandı. ikili ilişkilerin geliştirilmesi kapsamında iki ülke arasındaki ticaret hacmi yıllık 8 milyar dolara ulaşırken, iki ülke bir yıl içinde 4 defa ortak askeri tatbikatta yer aldı.

suudi arabistan’ın başkenti riyad’da 2015 yılının aralık ayında 34 islam ülkesinin teröre karşı koalisyon oluşturduğu bildirilmiş, bu ülkeler, “suudi arabistan, ürdün, birleşik arap emirlikleri, pakistan, bahreyn, bangladeş, benin, türkiye, çad, togo, tunus, cibuti, senegal, sudan, sierra leone, somali, gabon, gine, filistin, komor adaları, katar, fildişi sahili, kuveyt, lübnan, libya, maldivler cumhuriyeti, mali, malezya, mısır, fas, moritanya, nijer, nijerya ve yemen” olarak sıralanmıştı.

(kaynak)

iki ülkenin örtüşen suriye ve iran politikaları

suudi arabistan, arap baharı ile birlikte iran’ın bölgedeki nüfuzunu artırma çabalarına karşı güçlü bir ittifak gücü oluşturmayı hedefliyor. iran’ın arap baharı ile birlikte ırak, suriye ve yemen’deki artan siyasi rolü ve nüfuzu suudi arabistan’da önemli bir tehdit olarak algılanıyor.

islam işbirliği teşkilatı’nda (iit) aktif rol üstlenen türkiye ve suudi arabistan’ın suriye konusundaki görüşleri “beşşar esed’in gitmesi, suriye muhalefetinin desteklenmesi, suriye’nin toprak bütünlüğü” noktasında örtüşüyor.

akademisyen abdurrahim sıradağ’a göre, “suudi arabistan’a göre, iran’ın bölgedeki gücünün dengelenmesi için türkiye gerek askeri gerekse ekonomik kapasitesi ile çok büyük bir stratejik ülke. suudi arabistan, batı ile nükleer silah konusunda anlaşmaya varan iran’ın bölgede ve dünyada artan nüfuzunu dengelemeyi amaçlıyor. özellikle de 2015'te suudi arabistan liderliğinde kurulan ve 35 müslüman ülkenin içinde bulunduğu güvenlik ittifakı ile türkiye-suudi arabistan ilişkileri daha önemli bir noktaya geldi.”

(kaynak)

2013 mısır darbesi

2011’de mübarek’in devrilmesinin ardından mısır’da iktidara gelen müslüman kardeşleri destekleyen ve askeri müdahale sonucu mısır cumhurbaşkanı olan abdülfettah sisi’nin cumhurbaşkanlığını tanımayacağını ilan eden türkiye ile suudi arabistan arasında görüş ayrılığı mevcut.

mursi’yi görevden alan askeri darbe yönetimine 5 milyar dolarlık yardım sözü veren suudi arabistan kralı abdullah, darbe karşıtlarına yönelik katliamla uluslararası toplum tarafından sertçe eleştirilen orduya verdiği destek mesajında, “tüm dürüst mısırlı ve arap insanlarını, müslüman ve arap tarihinin ön sıralarında yer alan bir ülkeyi istikrarsızlaştırmak çabalarına karşı tek yürek, yek vücut olmaya çağırıyorum. mısır’ın istikrarı, kin dolu insanlarca hedef alınıyor. mısır’ın içişlerine karışarak fitneyi ateşlemeye çalışanlar karşısında mısır’la birlikte duruyoruz” ifadelerini kullanmıştı.

(kaynak)

kral abdullah’ın ölümü ve türkiye’de yas ilanı

23 ocak 2015: başbakanlık basın merkezi’nden yapılan açıklamada “suudi arabistan kralı abdullah bin abdulaziz el-suud’un vefatı sebebiyle 24 ocak’ta bir günlük milli yas ilan edilmiştir. bu vesile ile merhum kral majesteleri abdullah bin abdulaziz el-suud’a yüce allah’tan rahmet diliyor, kardeş suudi arabistan halkı ile arap ve islam alemi’ne taziyelerimizi iletiyoruz” denildi. somali’deki programlarını erteleyen cumhurbaşkanı erdoğan, vefat eden suudi arabistan kralı abdullah’ın cenaze törenine katılmak için riyad’a gitti.

türkiye — katar ilişkileri

ticari ilişkiler

14 şubat 2017 tarihinde katar’ı ziyaret eden cumhurbaşkanı erdoğan, katar için “kötü gün dostu” ifadelerini kullandı. türkiye ile katar arasında 15 ticari antlaşma imzalandı.

türkiye ile katar’ın, ekonomik ilişkileri geliştirip, iki ülke arasındaki ticaret hacmini iki katına çıkarmak amacıyla ortak düzenlediği ‘expo turkey by qatar’ 19 nisan’da başladı. fuarın en önemli hedeflerinden biri katarlı yatırımcıyı türkiye’deki gayrimenkul piyasasına çekmekti.

türkiye, gayrimenkul alanında yatırım yapacak yabancılara ocak 2017'den bu yana ‘1 milyon dolarlık konut alana vatandaşlık hakkı tanınması ve şubat 2017'den bu yana da ‘kdv muafiyeti sağlanması’ gibi fırsatlar sunuyor.

türkiye’nin askeri üssü ve güvenlik alanında işbirliği

iki ülke arasındaki yakın iş birliğinin temelleri katar emiri’nin 2014’teki türkiye ziyareti sırasında atıldı. bu ziyaret kapsamında hem türkiye-katar yüksek düzeyli stratejik işbirliği konseyi kuruldu; hem de askeri eğitim ve savunma sanayi alanında katar topraklarında türk silahlı güçlerinin konuşlandırılmasına da imkan veren bir iş birliği anlaşması imzalandı. bu anlaşmanın ardından katar’daki türk askeri üssünün yapımına başlandı.

ekim 2015’te katar’a konuşlandırılan, kara, deniz ve özel kuvvetlere mensup birliklerden oluşan 150 kişilik türk askeri birliği ise katar’a ait bir askeri üste inşaatın tamamlanmasını bekliyor. inşaatın tamamlanmasının ardından türkiye’nin ülkedeki askeri mevcudun iki senede 3 bine çıkarılması öngörülüyor.

el tani’nin 18 aralık’taki trabzon ziyareti sırasında bir araya geldi. bu ziyaret sırasında iki ülke arasında enerji, turizm, inşaat, savunma ve güvenlik alanlarında bir dizi yeni anlaşma imzalandı. savunma alanında imzalanan anlaşmalar kapsamında, türkiye’nin katar’a zırhlı araç, radar, telsiz ve gece görüş sistemleri ile insansız hava araçları ve diğer askeri malzemeler de dahil toplam maliyeti 2 milyar doları bulan bir ihracat yapması planlanıyor.

(kaynak)

doç. dr. ahmet kasım han’a göre, askeri üs türkiye’yi körfez’deki çatışmalarda taraf haline getirebilir: “bu çatışmalar sadece iran ile körfez ülkeleri arasındaki çatışmalar değil. körfez arap ülkeleri arasındaki olası çatışmalarda da türkiye taraf olacaktır. bu ülkeler arasında da göremediğimiz çatışmalar var. türkiye askerinin bu bölgede olması tüm bu çatışmalara taraf haline getirecektir. katar, türkiye askerini çıkarları doğrultusunda kullanmak isteyecektir.”

(kaynak)

2013 mısır askeri müdahalesi

amerikanın sesi’nden heather murdock’a göre, “arap baharı başladığında türkiye ve katar, bölgede müslüman kardeşler’e bağlı hareketleri destekleyerek etkilerini arttırmaya çalışmış ve birçok arap yönetimini bu nedenle kızdırmıştı. küçük, zengin, 2 milyon nüfuslu katar, körfez işbirliği konseyi’nde ve suudi arabistan nezdinde güvenilirlik kaybına uğradı.”

(kaynak)

haziran 2017: diğer arap ülkelerinin katar’la ilişkileri kesmesi

suudi arabistan, bahreyn, birleşik arap emirlikleri, mısır ve yemen, katar ile diplomatik ilişkilerini kestiklerini duyurdu. türkiye, konuya ilişkin yaptığı açıklama ile arabuculuk teklifinde bulundu. dışişleri bakanlığından yapılan yazılı açıklamada, “suudi arabistan, birleşik arap emirlikleri, bahreyn ve mısır’ın bu sabah katar ile diplomatik ilişkilerini kesme ve katar’a yönelik bazı yaptırımlar uygulamaya koyma kararı aldıkları öğrenilmiştir. bu karardan büyük üzüntü duyuyoruz.” ifadesi yer aldı. açıklamada “türkiye, bölgesinin sorumlu bir aktörü ve i̇slam i̇şbirliği teşkilatı’nın zirve dönem başkanı olarak dost ve kardeş ülkeler arasında yaşanan bu anlaşmazlığa en kısa sürede çözüm bulunması hususunda üzerine düşeni yerine getirmeye hazırdır.” denildi.

(kaynak)

erdoğan, “katar’a karşı başlatılan yaptırımları, doğru bulmadığımızı peşinen ifade etmek istiyorum.” açıklamasında bulunurken başbakan yardımcısı numan kurtulmuş, “bölgedeki her türlü gerilim, en son katar ve suudi arabistan arasında ortaya çıkan bu gerilimler, türkiye’yi de birinci derecede etkiliyor. son derece hassas bir şekilde bütün olayları takip ediyoruz.” dedi.

tbmm’de türkiye ile katar arasında jandarma eğitim ve öğretimine ilişkin işbirliği protokolü ile türk kuvvetlerinin konuşlandırılması anlaşmaları kabul edildi.

türkiye — birleşik arap emirlikleri ilişkileri

ekonomik işbirliği

ortadoğu uzmanı ismail numan telci’ye göre “birleşik arap emirlikleri, 2015 yılı itibariyle 4,6 milyar dolarla türkiye’nin ortadoğu’da en fazla ihracat yaptığı ikinci, dünyada ise dokuzuncu ülke. bu nedenle de ankara bu ülkeyle olan siyasi ilişkilerinde de ekonomik ilişkileri dikkate almak durumunda olduğunun farkında.”

(kaynak)

bae özellikle müteahhitlik hizmetleri sektöründe faaliyet gösteren firmalar için de önemli ve büyük bir pazar konumunda. müteahhitlerin bae’nde bugüne kadar üstlendikleri projelerin toplam değeri 7 milyar dolar’a ulaştı. bae, başta demir ve çelik ürünleri olmak üzere, yapı malzemelerinin ihracı bakımından da ülkemiz için aktif bir pazar özelliği taşımakta.

(kaynak)

siyasal gerginlikler

bae dışişleri bakanı şeyh abdullah bin zayid el nahyan, 24 ekim’de türk hava sahasını ihlal ettiği gerekçesiyle rus ordusuna ait bir savaş uçağının düşürülmesini kınamış, bu açıklama ankara’nın sert tepkisine neden olunca da geri adım atılmıştı.

(kaynak)

bae — türkiye ilişkilerinde sisi krizi

ismail numan telci’ye göre “bae, ihvan hareketinin mısır’daki iktidarını sonlandırmak amacıyla ciddi girişimlerde bulundu. bunlardan en önemlisi muhammed mursi’nin iktidarının son aylarında ülkedeki kaos ortamını derinleştirmek ve mursi karşıtı sosyal tabanlı bir cephe oluşturmak amacıyla temerrud hareketinin kurulmasını desteklemek olmuştu. abdülfettah el-sisi liderliğinde gerçekleştirilen askeri darbeye de önemli ölçüde destek olan abu dabi yönetimi, izleyen süreçte sisi’nin müslüman kardeşler hareketine yürüttüğü baskı siyasetinin en önemli teşvikçisiydi.

mısır’da yaşanan bu gelişmelere karşı en sert tavrı alan ve sürekli eleştiriler getiren erdoğan yönetiminin bu tutumu ise bae’yi ciddi biçimde rahatsız etti. türkiye’nin mısır’dan ayrılmak zorunda kalan müslüman kardeşler üyelerine kapılarını açması ise abu dabi’nin ankara’ya duyduğu tepkinin artmasına neden oldu.”

(kaynak)

mısır’da mursi iktidarının devrildiği 2013 yılında yaşanan gerginlik, önemli ölçüde bae ile olan iktisadi ilişkilere de yansımıştı.

25 nisan 2016: dışişleri bakanı çavuşoğlu birleşik arap emirliklerinde

türkiye ile bae arasındaki diplomatik ilişkiler, abu dabi yönetiminin mısır’daki askeri darbenin ardından göreve gelen yönetimi desteklemesi üzerine gerilmişti. bae, türkiye’nin mısır politikasına tepki olarak ankara büyükelçisini geri çağırmıştı. bae, suudi arabistan’la birlikte mısır’daki darbe yönetimine en çok mali destek veren ülke durumundaydı. bu ziyaret ile uzun süredir büyükelçilerin atanmamasına kadar varan gerginlik sonlandırılmış, diplomatik temsilcilerin atanması için bir ajanda belirlendi.

ziyaretin türkiye-bae ilişkileri açısından “adeta dönüm noktası” olduğunu ve “yeni bir sayfa açtıklarını” dile getiren çavuşoğlu, “bundan sonraki süreçte ilişkilerimizi her alanda geliştirmek için mutabık kaldık. son derece samimi bir ortamda tüm konuları konuştuk.” ifadesini kullandı.

çavuşoğlu, bae’nin ankara büyükelçisinin “7 mayıs’ta göreve başlayacağını” aktardı.

15 temmuz darbe girişimi ve birleşik arap emirlikleri

gerçek hayat dergisi’nden sinem köseoğlu, derginin 18–24 ocak 2016 sayısındaki yazısında şu iddiada bulunmuştu:

cumhurbaşkanı tayyip erdoğan’ı hedef alan yeni bir kirli dosya: mısır’daki askeri darbeden bu yana türkiye karşıtı kampanya yürüten birleşik arap emirlikleri (bae), rusya ve iran’ın da desteğiyle bir darbe girişimi tezgâhlıyor. önce arap medyası, ardından türk medyası üzerinden terör desteklenecek ve işin organizasyonunu ortadoğu’nun en kirli adamı muhammed dahlan yürütecek.

(kaynak)

the guardian’ın eski editörü david hearst’ın genel yayın yönetmenliğini üstlendiği middle east eye haber sitesi ise, birleşik arap emirlikleri’nin gülen’e darbe girişimi için para aktardığını öne sürdü.