2019'da tamamlanacağı açıklanan “gap” ne durumda?
trt 2'nin yeniden açıldığı bugünlerde aklımıza doksanlı yıllarda trt 2'nin; 2000'lerde ise trt 3'ün gündüz kuşağında yayın yapan trt gap geliyor. güneydoğu anadolu projesiyle özdeşleşen yayın, 2015'te sona erdirildi. peki 2019'da bitirileceği açıklanan projede ne aşamaya gelindi?
pertek, tunceli’nin keban baraj gölü kıyısında ve elazığ sınırında bir ilçe. baraj sularının altında kalan bölgeden fotoğraflar eşliğinde, gap kapsamındaki çalışmaların gidişatını ve projenin akıbetini inceliyoruz.
fotoğraf: kürşad bayhan/140journos
veri derleme: begüm say/140journos stajı, senem ırmak/140journos stajı
yazı & editör: can pürüzsüz/140journos
adıyaman, batman, diyarbakır, gaziantep, kilis, mardin, siirt, şanlıurfa, şırnak olmak üzere 9 ilden oluşan güneydoğu anadolu bölgesi’nde uygulanan gap’ın altyapısı, cumhuriyet’in ilk yıllarına kadar uzanıyor. süreç, resmi olarak, aşağı fırat havzasından ve dicle havzasından yararlanmaya yönelik projelerin 1977 yılında “güneydoğu anadolu projesi” olarak adlandırılması ile başladı.
1989'da kurulan başbakanlık güneydoğu anadolu projesi bölge kalkınma idaresi başkanlığı’nın geçmiş dönem hakkında paylaştığı bilgiler şu şekilde: “atatürk’ün talimatıyla, doğu ve güneydoğu anadolu’daki mevcut su kaynaklarından elektrik elde edilmesi için 1936 yılında elektrik işleri etüd idaresi kurulmuştur. “idare, ‘keban projesi’ ile yoğun etüdlere başlamış, fırat nehri’nin her açıdan tetkiki ve sonuçlarının tespiti için rasat istasyonları kurmuştur. 1938 yılında keban boğazında jeolojik ve topoğrafik etüdlere başlanmıştır. 1950–1960 yılları arasında gerek fırat gerekse dicle üzerinde elektrik işleri etüd idaresi tarafından sondaj çalışmalarına ağırlık verilmiştir.”
keban, doğrudan gap süreci içerisinde konumlanmasa da, yapımı bölgedeki çalışmaların ilki. gap bölge kalkınma idaresi başkanı sadrettin karahocagil, 2017 yılındaki bir demecinde “keban barajı’nın yapımıyla başlayan projede daha sonra karakaya, atatürk, birecik, karkamış, diğer taraftan da dicle nehri üzerinde batman, kralkızı, dicle barajları yapıldı. bazı barajların yapımı da devam ediyor.” diyerek bölgedeki yatırımları sıralıyor.
yapımı yukarı fırat havzası’nda 1965 yılında yapımına başlanan keban barajı 1974 yılında su tutmaya başladı. “gap’ı gaptırmam” sözüyle hafızalara kazınan süleyman demirel’in temelini attığı keban, “7 küpeli gelin” olarak nitelendirilen fırat nehri’ndeki ilk baraj oldu; barajın ilk 4 tribünü 9 eylül 1974 yılında dönemin başbakanı bülent ecevit tarafından hizmete açıldı.
1998 yılında anaplı devlet bakanı salih yıldırım, “gap’ın gerçekleşmesi için 32 milyar dolara yani dönemin parasıyla yaklaşık olarak 6 katrilyon 930 trilyon liraya ihtiyaç bulunduğunu” belirtti. 2011 yılında ise karahocagil, “projeye o güne dek 22 milyar dolar civarında para harcandığını, ancak projede sadece enerji üretiminden 18 milyar doların üzerinde bir gelirin elde edildiğini” açıkladı.
güneydoğu anadolu projesi’nde fırat ve dicle nehirleri üzerinde yapımı öngörülen barajların inşa edilmesinin yanı sıra, hidroelektrik santralleri ve sulama tesisleri de kuruluyor. kentsel ve kırsal ulaştırmanın, sanayi, eğitim, sağlık ve diğer sektörlerin gelişmesini amaçlayan projenin sağlayacağı “yüksek tarım ve sanayi potansiyeli” ile bölgenin gelir düzeyinin yükseleceği de öngörülüyor. proje toplamda, 22 baraj, 19 hidroelektrik santrali, 9 içme suyu projesi ve 10.58 milyon dekar sulama alanından oluşuyor.
2005 yılında hazırladıkları raporda ankara ticaret odası, projenin ağır aksak ilerlediği, bölgenin tuzlanma, erozyon ve kanalizasyon tehdidi altında olduğu uyarısında bulundu. 2015 yılında dönemin orman ve su işleri bakanı veysel eroğlu, “2002 yılında 198 bin 854 hektar arazi sulanırken, ödeneklerin artmasıyla geçen yıl sonunda gap’ta sulanan alan 442 bin 842 hektara yükseldi.” bilgisini paylaştı. eroğlu, “gap’ı 2019 yılında tamamlayacağız” açıklamasında da bulundu.
kasım 2017'de ele aldığı analiz yazısında, 22 barajdan 19'unun tamamlandığını belirten chp’li umut oran projede gelinen noktaya ilişkin şu yorumda bulundu: “bir bölgesel kalkınma planı olarak başlanan gap’ta, bölgeye doğrudan katkısı olmayan baraj yapımları ve sudan üretilecek elektriğe öncelik verildi, asıl bölgeyi kalkındıracak sulama projeleri ihmal edildi. gap bölge için kalkınma projesinden çok batı için enerji yatırımına dönüştü. bölgede yapılacak sulama şebekesinin de ancak bir bölümü tamamlanabildi ve öngörülen 1.8 milyon hektar arazinin sadece yüzde 45’i sulamaya açılabildi. oysa bu arazinin tamamının sulanabilmesi, türkiye’nin tarımsal üretimini iki üç katına çıkar.”
eylül ve kasım 2018'deki demeçlerinde, sadrettin karahocagil de 2019 yılını işaret ederek projenin geleceğine dair şunları söyledi: “şanlıurfa, mardin, diyarbakır ve gaziantep’teki ovalarda ana kanallar neredeyse tamamlandı. şu anda tarla içi sulama şebeke çalışmaları yapılıyor. şebekeler de inşallah 2019'a kadar bitecek.(…) kamu yatırımları açısından bizim hedefimiz silvan ve ılısu barajı’nı bitirmek. bunlar da önümüzdeki dönemde tamamlanacak. ılısu önümüzdeki yıl 2019'da asıl suyu tutacak, silvan da bir-iki yıl içinde su tutmaya başlayacak. (…) ılısu barajı’na bağlı olarak yapılacak olan cizre barajı’nı da özel sektör yapacak.”
barajların su tutmaya başlamasıyla bazı yerleşim birimlerinin sular altında kalması, projenin bölgede gerçekleştirdiği en önemli değişimlerden biri, bu yerlerin en bilinenleri, fırat nehri üzerindeki birecik barajı’yla beraber suyun altında kalan halfeti ilçesi ve zeugma antik kenti.
keban baraj gölü’nde su tutulması başlamadan önce, pertek ilçesinde ulaşım, ilçeye 10 kilometre uzaklıkta bulunan ve bizans dönemine ait tarihi ağın karamağara köprüsü ile sağlanıyordu. yaklaşık 2 bin yıl önce yapıldığı tahmin edilen tarihi köprünün taşları, köprü su altında kalmadan önce sökülerek, elazığ müzesi’ne taşındı. pertek köprüsü sular altında kaldıktan sonra bölgede ulaşım feribotlarla sağlanmaya başladı. tarihi köprünün adı, 2012'de yapımı tamamlanan yeni ve türkiye’nin en uzun 4. asma köprüsü’ne de verildi.
bölge için diğer önemli bir yapı, pertek kalesi. murat nehri’nin kıyısındaki bir tepenin üzerine inşa edilen kale, bölgenin keban baraj gölü’nün suları altında kalmasıyla bir adayı andırır halde.
kaleyi izleyen gözler, baraj sularının bölgeye getirdiği yeni hayatlara çoktan alışmış durumda. gap’ın tamamlanmasıyla benzeri değişimlerin yaşanacağı diğer beldelerin başında hasankeyf geliyor. dicle nehri üzerine inşa edilen ılısu barajı’nın su tutmasıyla hasankeyf de sular altında kalacak.