atatürk kültür merkezi

atatürk kültür merkezi

1946'da başlanan yapımı 1969'da tamamlanan; 1970'de yaşanan yangının ardından 1978'e kadar kapalı kalan atatürk kültür merkezi (akm), takip eden 30 yıl boyunca kültür sanat aktivitelerine ev sahipliği yaparak istanbullulara hizmet verdi. tadilat gerekçesiyle kapatıldığı 2008'den bu yana açılışı sürekli ertelendi; yıkımının telaffuz edilmeye başlandığı 2005 yılından bu yana 7 ayrı kültür ve turizm bakanı göreve geldi. 12 yıldır akıbetine ilişkin tartışmaları izlediğimiz akm, kullanıma kapalı olduğu süre boyunca bir başka işlev üstlenerek toplumun farklı kesimlerinin ya da devletin mesajlarını kamuoyuna taşıdığı bir alana dönüştü. yapının taksim meydanı’ndan görünen cephesine asılan bayraklar, flamalar, pankartlar ve yapılan giydirmeler yakın türkiye tarihinin bir anlatıcısı olabilecek nitelikte.

ön araştırma: özge özden/140journos yaz stajı, damla barın/140journos yaz stajı
yazı: can pürüzsüz/140journos

atatürk kültür merkezi’nin durumu, yıllardır tartışma konusu:

2005

• dönemin kültür bakanı atilla koç, ekonomik ömrünü tamamlamış olduğu gerekçesiyle binanın yıkılmasını gündeme getirdi.
• binayı 1969'da tamamlayan mimar hayati tabanlıoğlu’nun oğlu mimar murat tabanlıoğlu “yapının yıkımının söz konusu olmadığını söyleyerek günün koşullarına uyum sağlaması ve daha iyi bir şekilde işlevini yerine getirebilmesi için çalışmalar yapıldığını” belirtti.
• attila ilhan’ın cenaze töreninin yapıldığı atatürk kültür merkezi’nde kültür bakanı atilla koç protesto edildi.
• atilla koç’un bu dönem yaptığı bir diğer açıklama “dünyada bu tür gelişmiş kültür merkezleri yapan mimarları da çağırarak, kendi mimarlarımızla, yanındaki belediyeye ait otoparkı da alarak, daha büyük kompleks, yeni teknolojilerle, 24 ayda bitirilmek kaydıyla yıkacağım” şeklinde oldu.

2006

• 1999’da kültür bakanlığı istanbul 1 numaralı kültür ve tabiat varlıkları koruma kurulu tarafından tescil edilen akm’nin tescil kararının kaldırılması önerisi kültür bakanlığı tarafından gündeme getirildi.
• haydarpaşa dayanışması’nca yapılan açıklamada “haydarpaşa için yürütülen talan projesi ile birlikte, galataport, trt radyoevi ve atatürk kültür merkezi yıkım projeleri, küçükçekmece ve kartal bölgesinde yapılmak istenen kentsel dönüşüm projeleri, dubai towers gibi projelerin istanbul’un ve ülkemizin tarihsel ve kentsel değerlerine saldırı projeleri olduğunu biliyoruz.” denildi.

2007

• atilla koç, “akm’nin yenileme maliyeti 110 milyon dolar’ı aşıyor, yenilemeye bu kadar para harcamaktansa yeni bina yapmak daha mantıklı” açıklamasında bulundu.
• mimarlar odası, “atatürk kültür merkezi, cumhuriyet dönemi mimari mirası kapsamında döneminin simgesel bir yapısıdır ve yıkılmamalıdır.” açıklamasında bulundu.
• atatürk kültür merkezi’nin yıkılmasını öngören tasarı tbmm başkanlığı’na sunuldu. istanbul 2010 avrupa kültür başkenti hakkında yasa tasarısı, tbmm genel kurulu’nda kabul edilerek yasalaştı ancak akm’ye ilişkin projelerin binanın yıkılmasına karşı olan koruma kurulu’nun kararlarına göre yapılması kararlaştırıldı: “akm’nin bulunduğu parsel ile istanbul büyükşehir belediyesi’ne ait parsel ve eklenebilecek diğer belediye ve hazine arazilerinden oluşacak alanda yeni bir akm binası ve müştemilatları projesi ile inşaat yapım işleri, kültür ve tabiat varlıkları koruma kurulu karar ve görüşleri doğrultusunda yapılacak.”
• istanbul 2 numaralı koruma kurulu da akm’yi birinci grup kültür varlığı olarak tescil etti.

2008

• kültür ve turizm bakanlığı; akm’de faaliyet gösteren istanbul devlet opera ve balesi müdürlüğü, devlet tiyatrosu, senfoni orkestrası müdürlüğü, klasik türk müziği korosu müdürlüğü ve modern folk müzik topluluğu müdürlüğü’ne bir yazı göndererek merkezin, 2010 avrupa kültür başkenti etkinlikleri çerçevesinde kapsamlı bakım ve onarıma alınacağı için 17 ay süreyle, 1 haziran 2008–1 ekim 2009 tarihleri arasında kapalı kalacağını bildirdi. yenileme projesi, mimar hayati tabanlıoğlu’nun oğlu murat tabanlıoğlu’na verildi.

2009

• kültür sanat-sen’in açtığı dava sonucu, murat tabanlıoğlu tarafından hazırlanan yenileme projesi, binanın özgün nitelikleri ve değerlerinin kaybına neden olacağı gerekçesiyle yargı tarafından durduruldu.

2010

• istanbul’un “avrupa kültür başkenti” unvanına sahip olduğu sene akm kullanılamadı. 2010 ajansı ile kültür sanat-sen, akm’nin durumuna ilişkin açıklamalarında, durumdan birbirlerini sorumlu tuttu.
• istanbul 2010 kültür başkenti ajansı yürütme kurulu başkanı şekib avdagiç, 2009'da akm için ayrılan 75 trilyonluk bütçenin proje iptal edilince diğer projelere aktarıldığını söyledi.
• başbakan erdoğan, yaptığı açıklamada “akm’nin yanında, arkasında alanlar var. burayı yıkıp yerine buraları da ekleyerek taksim’e yakışan dev eseri inşa edelim’ dedik. ona da inanmadılar. ‘yok, yapmayacaksınız, öyle bırakacaksınız’ dediler. arkadaşım, ben ülkeme, insanıma düşman mıyım? akm’yi 2010’a yetiştirebileceğimiz halde bunu yapamadık. öyle bir şey ki siz adım atıyorsunuz, yargı karşınızda. şimdi yargı bu ifadelerime kızacak, biliyorum. yargı kararında, projenin niye olamayacağını anlatılması gerekir. ‘niye olamaz? bir söyleyin ‘niye’sini. projeyse proje, hizmetse hizmet… bunu ülkemiz için yapıyoruz. ciğerlerimize kadar bize kan ağlatıyorlar, kan… akm’yi 2010’a yetiştiremedik. şimdi sadece restorasyon yapılıyor. türkiye’de işler neden zor yürüyor. işte size bir örnek.” ifadelerini kullandı.
• mimar doğan tekeli, yaptığı açıklamada “para var, yasal engel yok ancak tamirata başlanamıyor. bunun nedeni başbakan’ın orayı beğenmiyorum demesi. beni istanbul 2010 ajansı birkaç toplantıya çağırdı, taç vakfı toplantı yaptı, ne yapılabilir bu konuda diye. bir şey yapılamıyor, çünkü siyasi irade bunun arkasında değil. her şey hazır. un, şeker ve yağ var ama helva yapılamıyor.” dedi.

2011

• kültür ve turizm bakanı ertuğrul günay, “yeterli kaynağı bulamadık, ajanstan böyle destek alamadık. şimdi ajans serüveni de bitti. yeni dönem bir kaynak bularak hatta biraz sponsorluklar da bularak akm’yi 2011–2012 sezonunda açmayı umut ediyorum. ama zor bir süreç. şu anda iyileştirmek için bile çok ciddi bir kaynak gerekiyor. bizim kendi genel bütçe imkanlarımızla bunu yapmamız mümkün değil.” dedi.

2012

• sabancı vakfı, ayırdığı 30 milyonluk kaynak ile yenileme projesine sponsor oldu. inşaata temmuz ayında başlandı ve akm’nin 29 ekim 2013’te açılacağı açıklandı.

2013

• itü inşaat fakültesi’nce yapılan inceleme sonucu ‘tahribatın beklenenin üzerinde olduğu raporu’ sonrasında, 23 mayıs 2013 tarihinde binanın tadilat işleminin durdurulmasına karar verildi. mayıs sonunda inşaatın, kültür ve turizm bakanlığı’ndan projeyi yürüten yeni yapı ve taca inşaat’a gönderilen faks mesajındaki talimatla, ikinci bir emre kadar durdurulduğuna dair haberler basında yer aldı. kültür ve turizm bakanlığı yetkilileri ise, müteahhit firmanın bakanlığa müracaat ederek mevcut projenin akm’nin depreme karşı dayanıklılığı konusunda yeterli olmadığını, statik yapısının güçlendirmenin mevcut proje ile yapılamayacağını bildirdiğini, yeni proje için rapor hazırladıklarını açıkladı.
• erdoğan, gezi olayları sırasında akm’ye ilişkin açıklamalar yaptı.

“akm’yi dahi biz yıkmalıyız. yıkıp gururlanabileceğimiz bir proje yapmalıyız, bir opera binası yapmalıyız. burası önemli bir merkez olmalı ve gelen turistler gururla görmeli.” — erdoğan, 1 haziran 2013

“akm inşallah yıkılacak. oraya da muhteşem binasını da biz yapacağız. oradan bir ses geldi. camii de yapacağız diye. evet camii de yapacağız.” — erdoğan, 2 haziran 2013

“barok mimariyle bütünlük arz edecek şekilde buraya dev bir opera binası yapalım. türkiye’de opera binamız yok. bir ilkin adımını atmak istiyoruz.” — erdoğan, 8 haziran 2013

• gezi eylemlerinin ardından merkez, “polis ekiplerinin faaliyetlerine yönelik lojistik ve ikmal merkezi” işlevi gördü. radikal gazetesi’nde 24 haziran 2013'te yayımlanan haberde gezi parkı eylemlerinde görevli olan polis memurları için atatürk kültür merkezi içerisinde seyyar bir berber dükkanı oluşturulduğuna da yer verildi: “saç ve sakalları uzayan, evlerine gidemeyen memurlar burada tıraş olmaya başladı.”
• chp kırklareli milletvekili turgut dibek’in soru önergesini yanıtlayan kültür ve turizm bakanı ömer çelik, “atatürk kültür merkezi’nin 2014 yılı içerisinde hizmete açılması planlanmaktadır” dedi.

2014

• mimarlar odası, binanın çürümeye terk edildiği gerekçesiyle ve “polis karakolu” olarak kullanılmasına karşı suç duyurusunda bulundu ancak kovuşturmaya yer olmadığına dair karar alındı.

2015

• kültür ve turizm bakanı yalçın topçu, habertürk canlı yayınında atatürk kültür merkezi’yle ilgili sorulan soruya atatürk’ün libya’daki mücadelesini anlatarak verdiği cevapla gündem oldu. sorunun taksim’deki akm üzerine olduğunun anlaşılması sonrası bakan, “o bina taksim’e yakışmıyor” dedi.
• sanatçılar girişimi sözcüsü, tiyatro sanatçısı orhan aydın “akm’nin polis karargâhına dönüştürüldüğü dönemde bir yandan da içinin boşaltıldığını kamyonların binanın arkasına yanaştığını ve binanın bütün aksamının söküldüğünü öğrendik. bu kamyonların akm’nin yüreğini boşalttığını daha sonra algılayabildik. nasıl oldu bu? birdenbire piyasada, akm kurulduğunda devlet tarafından oraya alınan spotları görmeye başladık. ses, ışık masalarının satıldığını görmeye başladık. akm içindeki sahne aksamı, perdeler… bunlar ikinci elcilerde, hurdacılarda satılmaya başladı.” açıklamasında bulundu.

2016

• kültür ve turizm bakanı mahir ünal, kültür ve sanatla ilgili konuların gerilim alanı haline getirilmesine karşı olduğunu belirtirken, akm ile ilgili “fikri olan varsa, dinlemeye her zaman açığım” dedi.
• başbakan binali yıldırım, haydarpaşa garı ve atatürk kültür merkezi’nin durumu üzerine şu açıklamada bulundu: “efendim ‘haydarpaşa garı’nı filanca işe kullanacaklar.’ haydarpaşa garı her işe kullanılır. ne var bunda? dışarıda duruyor güzel biblo gibi, içeriye de kütüphane yap, kültür merkezi yap, galeri yap. her türlü kültürel, sosyal faaliyetin yapılabileceği, 24 saat yaşam alanı haline getirecek, insanların gece-gündüz gelip gideceği yer olsun. şimdi in cin top oynuyor. kim laf etse, hemen ‘tarihi haydarpaşa garı’na laf ettirmeyiz, el sürdürtmeyiz.’ el sürdürtmeye sürdürtmeye ora da bir gün elden çıkacak haber vereyim. ̇işte taksim atatürk kültür merkezi… ne özelliği var o binanın? tamam, atatürk’ün adını taşıyor eyvallah ama çok daha güzel bir mimari yapı olabilir. diyoruz ki, ‘onu kaldıralım, o alanı da genişletelim, kimliği olan, dört köşe cam giydirme bir bina yerine bizim kültürümüzü, tarihimizi, geçmişimizi geleceğe taşıyan güzel bir bina yapalım.’ bunda ne var?”
• mahir ünal’dan sonra kültür ve turizm bakanı olan nabi avcı da “akm, yeniden toparlanacak noktayı çoktan geçmiş. fiziki olarak ayakta duracak durumda değil” açıklamasında bulundu. bakan, “koruyamazsın, yıkamazsın, tadilat da yapamazsın manasına gelen hukuki bir açmazın ortaya çıktığını” ifade ederek, “kültür merkezinin mevcut haliyle korunması sadece güçlendirme yapılmasına yönelik ihalenin gerçekleştirildiğini ama söküm işlemleri esnasında binanın ciddi tehlikeli durumda olduğunun tespit edildiğini” aktardı.

2017

• mimarlar odası istanbul büyükkent şubesi yönetim kurulu başkanı sami yılmaztürk, “akm’nin siyasi erk tarafından bilinçli bir şekilde çürümeye terk edildiğini ancak ‘onarılamaz, yıkılmalı’ iddiasının aksine akm’yi onarmanın, güçlendirmenin teknik olarak mümkün olduğunu” söyledi: “akm ‘çürük’ olduğu için değil modern türkiye’nin, cumhuriyet’in yapısal bir simgesi olduğu için yıkılmak isteniyor. bugünkü iktidar kendi siyasetini egemen kılmak için yıkmak istiyor.”
• hürriyet gazetesi’nden ömer erbil, atatürk kültür merkezi binasının kadrosunda halen 2 müdür yardımcısı, 6 şube müdürü, 1 şef, 1 araştırma görevlisi, 1 doktor, 6 memur, 11 temizlik görevlisi, 30 güvenlik görevlisi olduğuna ve bu 58 kişinin maaş almaya devam ettiğine dair bir haber yayınladı.
• kültür ve turizm bakanı numan kurtulmuş, “akm’de kamuoyunun iftiharla karşılayacağı çok büyük bir projenin hazırlığı içerisindeyiz.” dedi. proje kapsamında maliye ve ibb’ye ait parseller kültür bakanlığı’na devredildi; bölgedeki dolmuş durakları ve libya konsolosluğu’nun bir kısmının yeni yapılacak yapıya dahil edilmesi kararlaştırıldı.
• erdoğan, 6 kasım 2017'de yeni projeyi kamuoyuna tanıttı. yeni akm, murat tabanlıoğlu tarafından yapılacak ve bitirilişinin planlandığı tarih 2019. “türkiye’nin 10 yıl önce yapması gereken bir işe ancak bugün başlayabildiğini” söyleyen erdoğan, “bundan dolayı çok üzgünüm. çünkü çoktan biz akm’yi bitirmiş ve milletimizin hizmetine sunmuş olacaktık.” dedi.
• ntv’ye konuşan mimar murat tabanlıoğlu yeni akm’nin mimarisinden bahsetti. günümüzde dijital teknolojinin önem kazandığını belirten tabanlıoğlu binanın dış yüzeyinin aynı zamanda dev bir ekran olacağını açıkladı: “önemli dijital teknolojiyle o ‘60ların hissi, o tül cephesi bir anda bir ekrana da dönüşebiliyor.” yeni akm’yi ’24 saat yaşayan mekân’ olarak tanımlayan tabanlıoğlu, “ben senelerdir şunu söylüyorum. artık günümüzün kültür mekânları 365 gün çalışan bir yer olmalı.” diyerek yeni akm’nin içinde kütüphaneler, kitapçılar, kafeler, restoranlar, sergi salonları, gençler için operalar ve çocuklar için tiyatrolar olacağını ekledi.
• mimarlar odası’ndan eyüp muhcu ise, yeni projeye yönelik değerlendirmesinde “projenin akm’nin proje müellifi olan hayati tabanlıoğlu’nun oğlu tarafından hazırlanmış olması akm’nin korunduğu anlamına gelmediği gibi eser olan yapıya bizzat oğlu tarafından ‘ihanet’ edilmesi mesleki anlamda ayrıca değerlendirilmesi gereken bir husustur” ifadelerini kullandı.
• erdoğan, mimarlar odası’nın açıklamaları sonrası “nereye müracaat ederseniz edin, biliniz ki inşallah 2019, istanbul atatürk kültür merkezi’nin, o dev opera binasının bittiği yıl olacaktır. sırça köşklerinden bize ahkam kesenlerin asıl derdi, büyükşehirlerin, özellikle de kurtarılmış bölge olarak gördükleri belli muhitlerin sadece kendilerine ait olmaktan çıkmasıdır. lafa gelince halkçılığı kimseye bırakmayanlar, milletle aynı yollarda yürümeyi, aynı mekanlarda oturmayı, aynı meydanları paylaşmayı içlerine sindiremiyorlar. bakınız şu gördüğünüz binadan başka bir opera binası yoktur. bu da yarı opera binasıdır. acaba niye yapılmadı, niye yapmadınız? işte biz burayı yaptık. külliyeyi yaptık.” dedi.
• hürriyet’in akm’nin yıkılmadan önceki son halini görüntülediği 8 kasım 2017 tarihli haberde bina duvarlarının döküldüğü, kolon ve kirişlerdeki demirlerin çürüdüğü görüntülere yer verildi. akm müdürü cahit koca, yeni akm için, “daha kapsamlı, daha güzel bir proje olacak. ayrıca sanata ve sanatçıya cevap verecek bir kültür merkezi olacaktır. 2019’un ilk çeyreğinde de bu binaya kavuşmuş olacağız. kesinlikle böyle bir kültür merkezine ve opera binasına ihtiyaç vardı. i̇stanbul sevdalısı olan cumhurbaşkanımızın hep gönlünde yatan, hep aklında olan böyle bir kültür merkeziydi.” dedi.

2018

• 2 ocak 2018: hürriyet gazetesi’nden ömer erbil’in i̇stanbul i̇l kültür turizm müdürü coşkun yılmaz’la akm’de yaptığı konuşmada, “eski binanın 3 katından büyük kültür merkezi olacak. 24 saat kültür hizmeti verilecek. en büyük salon, en gelişmiş ses sistemi ile 2 bin 500 kişilik dünyanın sayılı operası olacak.” ifadeleri yer aldı. haberde, kültür varlığı olarak tescilli akm’de yeni projenin hayata geçirilmesi için i̇stanbul 2 numaralı koruma kurulu’nun tescili kaldırması ve yeni projeyi onaylaması gerektiği belirtildi. yıkım işlemleri mart ayında başlayacak bilgisine yer verildi.
• 13 şubat 2018: akm’de ilk kazma vuruldu. mimarlar odası i̇stanbul büyükkent şubesi yaptığı basın açıklamasında, “modern türkiye mimarlığının en önemli simge yapılarından biri olan akm’nin kamuoyundan gizlenerek yıkımına başlandığı öğrenmiş bulunuyoruz.” ifadelerini kullandı. taksim meydanı ve gezi parkı ile bütünleşmiş olması, mimari kimliği, tarihi, yaşanmışlıkları ve özgünlüğü itibariyle akm’nin hala ‘1. grup tescilli kültür varlığı’ olduğunun belirtildiği açıklamada “akm yıkıma terk edilerek, yıllardır dünyanın gözü önünde tarihe, kültüre, sanata, topluma ve hukuka karşı taammüden suç işlenmektedir. derhal onaylı restorasyon projesi uygulamaya sokularak bu kültür ve tarih yıkımına son verilmeli, atatürk kültür merkezi özgün yapısı ve çevresiyle toplumun hizmetine sunulmalıdır” denildi. 23 şubat’ta akm’nin ön cephesi sökülmeye başlandı. 6 mart’ta yıkıma iş makineleri dahil oldu. 8 mart tarihinde çatıya çıkarılan beton kırma makinesiyle yıkım işlemi başladı.
• 20 mart 2018: yeni akm projesinin mimarı murat tabanlıoğlu’nun küratörlüğünde hazırlanan ‘recomposing akm- akm’yi yeniden oluşturmak’ isimli sergi, architektur galerie berlin’de ziyarete açıldı. sergi, akm binasına ait seramik, aydınlatma armatürleri, sahne ve bakım teçhizatı gibi yapı malzemeleri ile akm deposundan, arşivlerden ödünç alınan, dönemi ve yapıyı yansıtan parçalardan oluşuyor. ayrıca eski ve yeni yapı projelerinin karşılaştırılmasına imkân sağlayan iki kesit maket ve interaktif dijital ekranlarda mimariye ait detaylı bilgi ve arşiv de sergide mevcut.
• 31 mart 2018: fatih belediyesi ve klasik türk sanatları vakfı iş birliğiyle ayasofya müzesi’nde düzenlenen yeditepe bienali’nin açılışında konuşan cumhurbaşkanı erdoğan, “ en büyük fiziki mekâna sahip çıkma dönemi iktidarımız döneminde olmuştur. onlar yıktılar biz yaptık. hala da onlar yıkmanın gayretinde, biz yapmanın derdindeyiz.” ifadelerini kullandı. akm projesi hakkında konuşan erdoğan, “buna da çok bağırdı o ‘geziciler’. i̇stediğiniz kadar bağırın. çatlayın, patlayın, bak yıktık. ve inşallah kısa zamanda da orada dünyada sayılı muhteşem bir opera binasını çok amaçlı olarak yapıyoruz.” dedi. konuşmasının devamında erdoğan, “kültür ve sanat alanına hâkim olan, adeta burayı kendi arka bahçesi olarak gören zümrenin tahakkümüne son verdik. cumhuriyet tarihi boyunca bir tane eser koyun ya. bir tane fiziki mekân ortaya koyun be. biz geldik, bu eserleri biz yapıyoruz.” ifadelerine yer verdi.
• 5 nisan 2018: beyoğlu belediye başkanı ahmet misbah demircan, “yıkım çalışması da itinayla yapılıyor. çünkü asbest denen maddenin bu binada var olduğu düşünülerek, 180 nokta dikkate alınarak özel söküm ekipleriyle yıkım oluyor.” şeklinde konuştu. yıkım çalışmalarının bir ay içinde biteceğini belirten demircan, yeni binanın dışarıdan aynı görünecek olsa da eskisine göre daha kullanışlı ve büyük bir kültür merkezi olacağını belirtti. demircan, “çok mutluyuz ve bekliyoruz. beyoğlu kültür ve sanatın merkezidir. buranın amiral gemisi de atatürk kültür merkezi” dedi.
• 17 mayıs 2018: yıkımın tamamlanmak üzere olduğunu belirten toki̇ başkanı ergün turan, yeni binanın yapımı için ihaleyi iki ay içinde gerçekleştireceklerini açıkladı.
• 30 mayıs 2018: 3,5 ay süren yıkım çalışmaları tamamlandı. ayakta kalan son duvar yıkıldı.
• 2 haziran 2018: erdoğan, taksim meydanı’na gelerek atatürk kültür merkezi ve taksim camii inşaatlarında incelemelerde bulundu.

ilginizi çekebilir