haydarpaşa-gebze banliyö tren hattında 2013 yılında başlayan marmaray kapsamındaki çalışmalar 6 yıl sürdü. sürecin kilometre taşlarını derlediğimiz yazılı ve harita üzerinden incelemeye kürşad bayhan’ın banliyö hattında çektiği fotoğrafları eşlik ediyor.
veri derleme: can pürüzsüz/140journos, ece saltık/140journos stajı
haydarpaşa-gebze arasında çalışan banliyö hattı seferleri marmaray çalışmaları kapsamında önce pendik-gebze arasında 29 nisan 2012 tarihinde ve sonra haydarpaşa-pendik arasında 19 haziran 2013 tarihinde sonlandırıldı. bu tarihlerden itibaren güzergahta inşaat çalışmalarına başlandı. avrupa yakasında ise hattın kazlıçeşme-halkalı kısmında son sefer 1 mart 2013 günü, sirkeci-yedikule kısmında 12 ağustos 2013 günü yapıldı.
2016 itibariyle güncel durum: 140journos marmaray çalışmaları sırasında kamuoyu gündeminde yer edinen konuları haritaladı.
uluslararası şeffaflık derneği, 2016 yılında sürece ilişkin bir infografik hazırladı: “marmaray projesi kapsamında 2015'te bitmesi gereken banliyö hattı ihalesi yapılalı 9 sene oldu.”
uluslararası şeffaflık derneği’nin hazırladığı çalışmada, “2013’te durdurulan banliyö seferleri sonrasında yapılan tek faaliyet, var olan kablo ve rayları kaldırıp toprak yığmak olunca, uzun süre boş bekleyen tarım amaçlı kullanma önerileri bile geldi. trenlerin üzerinde gideceği raylar ise henüz ufukta gözükmüyor” denildi. derneğin raporunda, şu ana kadar gerçekleştirilen iş miktarı göz önüne alınarak, kesin bir açılış takvimi belirlenmesi talep edildi.
uluslararası şeffaflık derneği’nin konu hakkındaki açıklamasında, “haydarpaşa-gebze banliyö hattının en kalabalık yolcu kapasitesine sahip ana arterlerinden biri olduğu” hatırlatılarak, şu bilgilere yer verildi:
“iki yıl olarak öngörülmüş yenileme çalışmaları 2006’da ihale edildi, ancak toplam 76 kilometrelik projenin yalnızca 13,6 kilometresi hizmete açılabildi. bu oran; 9 yılda yüzde 18’lik bir kısmın tamamlandığı anlamına geliyor.
marmaray projesinin toplam 37 durağından şu an yalnızca 5 tanesi aktif. marmaray’da sefer yapan 70 araç dışında, milyonlarca dolara alınan 370 araç haydarpaşa’da ve diğer parklarda bekliyor.
marmaray projesi kapsamında gebze-haydarpaşa, sirkeci-halkalı banliyö hatlarının iyileştirilmesi, inşaat, elektrik ve mekanik sistemler ihalesini şubat 2006’da alstrom (fransız), marubeni (japon) ile doğuş inşaat’tan(türk) oluşan amd demiryolu konsorsiyumu kazandı. amd, mart 2010’da düşük fiyat gerekçesiyle sözleşme kapsamında fesih bildiriminde bulundu. ulaştırma bakanlığı yüklenicinin ileri sürdüğü nedenleri geçersiz ilan etti. amd, 13 temmuz 2010’da uluslararası tahkime başvurdu.
ilk sözleşmeye göre proje bitirme süresi, sözleşme şartları nelerdir ve fesih gerçekleşene kadar, haziran 2007-temmuz 2010 tarihleri arasında yapılan iş miktarı nedir bilmiyoruz. kamu yararının söz konusu olduğu bir proje ihalesini her isteyen feshedebiliyor mu? onu hiç bilmiyoruz.
ilk ihaleyi 863 milyon 373 bin euro’luk teklifiyle kazanan amd konsorsiyumunun işi bırakmasının ardından 25 ekim 2011 tarihinde yapılan ikinci ihaleyi 1 milyar 42 milyon euro teklifiyle obrascan huerta loin(ohl) sa, dimetronic sa (ispanyol) konsorsiyumu kazandı. işin başlama tarihi 3 kasım 2011, bitirme tarihi ise 18 haziran 2015 olarak belirlendi, ancak ağustos 2014’te 400 milyon euro’luk ek bütçe istediği iddia edilen firma nisan 2015’te çalışmaları durdurdu.
ispanyol konsorsiyum gebze –pendik arasını 2015’in sonunda; halkalı kazlıçeşme hattını eylül 2016’da; ayrılıkçeşme-pendik hattını ise 2016’nın sonunda bitirmeyi taahhüt etmişti.
sürecin olumsuz etkilerini yoğun olarak hisseden kamuoyu muhatap alınıp süreç tüm şeffaflığıyla açıklanmalı.
projenin tamamlanan kısmı, ihale süresinin aşımına yol açan yavaş ilerleyişin ve istenen ek bütçenin gerekçeleri açıklanmalı.”
mart 2017 itibariyle güncel durum
inşaat sesinin çevre binalara daha az gitmesi ve güvenlik amaçlı istinat duvarlarının yapımı sona erdi, rayların döşeneceği zeminin sağlamlaştırma işlemleri tamamlanıyor. hat sayısının 2'den 3'e çıkarılması kapsamında köprü ve alt geçitlerin yenilenmesi, istasyonların yapımı ve rayların döşenmesi şeklinde özetlenebilecek çalışmalar devam ediyor. ulaştırma bakanı ahmet arslan, süreç içinde zorluklar yaşandığını belirterek proje bitim tarihini 2018 sonu olarak verdi.
şubat 2019 itibariyle güncel durum
hattın açılışı 10 mart 2019'a ertelendi. birleşik taşımacılık sendikası genel başkanı hasan bektaş, ankara’da tren kazası olmasaydı marmaray’ın sinyalsiz bir şekilde 21 aralık’ta açılacağını ve sendikanın bu duruma engel olduğunu ifade etti.
gebze-halkalı marmaray hattı’nın test sürüşlerine katılan ulaştırma ve altyapı bakanı mehmet cahit turhan ise hattın inşa faaliyetleriyle sinyalizasyon montaj işlerinin tamamlandığını belirti. turhan, “toplam 13 istasyondan 16 adet metro ve tramvay hattına entegrasyon sağlanmış olacak. iki dakikada bir sefer yapılabilecek. günde 1 milyon 700 bin yolcu seyahat edebilecek. banliyö ile üsküdar-sirkeci arası 4, ayrılık çeşmesi-kazlıçeşme arası 13,5, söğütlüçeşme-yenikapı arası 12, bostancı-bakırköy arası 37 dakikaya inecek. gebze-halkalı arası ise 115 dakika olacak.” şeklinde açıklama yaptı. eskiden 185 dakika olan 76 km’lik gebze- halkalı arasındaki yolu kullanan yolcular hattın açılması ile 70 dakika daha kısa süre yolculuk yapacak. aynı zamanda hattın açılmasının şehrin iki yakasında sahil ve e-5 trafiğini büyük ölçüde rahatlatacağı öngörülüyor. hizmete açılacak hızlı trenler gebze, pendik, maltepe, bostancı, söğütlüçeşme, haydarpaşa, bakırköy ve halkalı’da durabilecek ve seyahat süreleri konya’dan söğütlüçeşme’ye 4 saat 45 dakika, konya’dan halkalı’ya 5 saat 15 dakika, ankara’dan söğütlüçeşme’ye 4 saat 30 dakika, halkalı’ya ise 5 saat olacak.
turhan, eylül 2018 tarihinde yaptığı açıklamada yüksek hızlı trenin haydarpaşa bağlantısının da projeye dahil olduğu, 4 yol ve 2 peron olacak şekilde işletmeye alınmasının planlandığı ancak bu bölgedeki arkeolojik kazıların, kurul ve müze denetimin devam ettiğini belirtti. mevcut açıklamalar ışığında hattın haydarpaşa’ya bağlanıp bağlanmayacağı meçhul.
mart 2019 itibariyle güncel durum
birleşik taşımacılık sendikası 5 mart 2019 tarihinde yaptığı basın açıklamasında “marmaray projesi’nin yüzeysel hatları henüz test ve sertifikasyon süreci tamamlanmadan, 31 mart 2019 yerel seçimlere yönelik bir şov olarak açılacağını” belirtti. geçmişteki tren kazaları hatırlatılarak “hattın mevcut durumda açılmasının telafisi imkânsız kazalara neden olacağı” şeklinde uyarıda bulunuldu. hatla ilgili uyarılar 7 maddede şu şekilde özetlendi:
“76 km’lik (ayrılıkçeşmesi kazlıçeşme hariç) marmaray projesine sertifikasyon alınabilmesi amacı ile yolcusuz test çalışmaları 1 mart 2019 tarihinde başlanılmış olup, hatta sertifikasyon alınıp alınamayacağı daha belli olmadan hattın açılış tarihi 10 mart 2019 olarak kamuoyuna ilan edilmiştir.
2013 yılında hizmete açılan 13,6 hat kesiminde çalışan makinistler yeterince bilgi ve deneyime sahip olmakla beraber yeni yapılan 63 km lik hattın eğim, peron, sinyal, makas yerleri konusunda yeterli bilgiye sahip olmadıkları için yol tecrübesine tabi tutulmaları gerekmektedir. marmaray projesinin toplam 76 km lik kısmında görev yapmak üzere i̇ş-kur üzerinden alınmış 90 adet makinistin eğitim ve yol deneyimleri yeterince yerine getirilmeden görevlendirilmeleri kazalara davetiye çıkarmaktır. makinistlik mesleğinin mesleki teknik bilgi ve deneyimle birlikte yapılması gereken bir meslek olduğunu düşünürsek burada da çok ciddi aksaklıkların olacağı ön görülmektedir.
occ kumanda merkezinde proje gereği bulunması gereken 6 masanın her birinde 7 adet tren trafik kontrolünün görev yapması gerekmektedir. toplamda 42 adet tren trafik kontrolörü istihdam edilmesi gerekirken bu sayı henüz tamamlanmamış olmasının yanında tren trafik kontrolörü unvanlı personelin başka birimlerde görevlendirilmiştir.
aynı hat üzerinde hem marmaray trenleri ve hem de ana hat trenlerinin çalıştırılması öngörüldüğünden ertms (european rail traffic management system) sistemi ile çalışacak trenler için bazı noktalarda sinyal görüş mesafesi çok kısa olup yönetmeliklerle belirlenmiş frenleme mesafesi için yetersizdir.
marmaray trenlerinin işletim sistemi olan cbtc (communications based train control) iletişim tabanlı tren kontrol sistemi henüz tam olarak çalışmamaktadır.
occ kumanda merkezi ekranında sık-sık tren kayıpları yaşanmaktadır. yani hat üzerinde işleyen trenler trafik kontrolörü ekranında zaman zaman görünmemektedir.
halkalı, gebze ve bazı istasyonlarda otomatik motorlu makaslarda henüz makas motorları yoktur, makaslar tıpkı ankara yht garı batı çıkışında olduğu gibi makasçı tarafından tanzim edilmektedir.”
hattın 10 mart olarak duyurulan açılış tarihi, aynı hafta bir kez daha ertelendi ve marmaray, 12 mart tarihinde erdoğan tarafından açıldı.