türk dış politikasında alternatif güzergah arayışları: ingiltere

türk dış politikası yeni bir arayış içinde mi? kısa vadede rota değiştirmek mümkün mü? suriye’nin kuzeyinde yaşanan gelişmeler ve 15 temmuz sonrası süreçte türkiye’nin dış politika seçeneklerini ele alıyoruz.

üçüncü inceleme: birleşik krallık

yakın dönem birleşik krallık ve türkiye ilişkilerinde iki ülkeyi en fazla ortaklaştıran konu başlıklarından birisi avrupa birliği’ne bakış açıları oldu. ingiltere, brexit ile beraber ab ile ayrılığı gündemine yerleştirirken; türkiye özellikle 15 temmuz darbe girişimi sonrası ve 16 nisan referandumu sürecinde ab ülkeleri ile diplomatik krizler yaşadı. türkiye ve birleşik krallık ilişkilerinde etkili olan faktörleri inceledik.

türkiye’nin ab üyeliği

birleşik krallık, türkiye’nin avrupa birliği üyeliğini, uzun yıllar kararlı bir tutumla destekledi. i̇şçi partisi’nden tony blair’ın başbakan olduğu dönemde ilişkilerin seyrini olumlu yönde etkileyen bu yaklaşım, david cameron’un başbakanlığında muhafazakâr parti iktidarında da devam etti.

david cameron, başbakan seçildiği yıl olan 2010’un temmuz ayında ankara’ya yaptığı ziyarette, türkiye’nin ab sürecini destekleyen şu ifadeleri kullandı:

“ab üyeliğiniz ve avrupa diplomasisinin en üst kademelerinde daha fazla nüfuz sahibi olmanız konusunda muhtemelen en güçlü destekçiniz olarak kalacağım. bu, gerçekten son derece güçlü ve hırslı olduğum bir konu. ankara’dan brüksel’e uzanan yolu birlikte açalım istiyorum.”

i̇ngiltere’nin uzun süre takip ettiği bu politika, kıta avrupası’nın tutumu ve i̇ngiltere’nin hiçbir zaman ab’nin karar verici merkez ülkeleri arasında olmaması nedeniyle, türkiye’ye beklediği faydayı sağlamadı. birleşik krallık bu politikayı, birlik içerisindeki almanya’nın güçlü etkisini dengeleme ve ab’nin “gevşek bir işbirliği örgütü” olarak kalmasını sağlama yolunda stratejik bir hamle olarak görüyordu.

david cameron’un istifasının ardından kurulan hükümetin dışişleri bakanı olan boris johnson da türkiye’nin ab adaylığı sürecini destekler açıklamalarda bulundu. türkiye’de idam cezasının getirilmesi tartışmalarına ilişkin avrupalı siyasetçilerden yükselen tepkilerin aksine johnson, “türkiye’nin köşeye sıkıştırılmaması gerektiğini” ifade etti. (kaynak)

“i̇lişkilerin altın çağı”

david cameron’un, 2010 yılında, i̇ngiltere seçimlerinin üzerinden henüz birkaç ay geçmişken türkiye’ye yaptığı ziyaret iki ülke ilişkilerinin ilerletilmesi için önemli bir adım olmuştu. cameron bu ziyaretinde yaptığı açıklamada, türkiye’nin çok boyutlu bir dış politika izlemesinden övgüyle söz etmiş ve i̇ngiltere-türkiye ilişkilerinin “altın çağını yaşadığını” ifade etmişti. yine bu buluşmada, iki ülke adına dönemin başbakanları erdoğan ve cameron, 2007 yılında kabul edilen “stratejik ortaklık belgesi”ni güncellemişlerdi. (kaynak)

11. cumhurbaşkanı abdullah gül de 2011 yılında birleşik krallık’a yaptığı ziyarette “altın çağ” tanımını tekrar etmişti. bu ziyarette türk genelkurmay başkanı ve i̇ngiliz savunma bakanı arasında bir de askeri işbirliği antlaşması imzalandı.

i̇ki ülke arasındaki kültürel ilişkileri geliştirmek amacıyla 2011 yılından bu yana türk-i̇ngiliz tatlıdil forumu (turkey-uk sweet talk forum) düzenleniyor. bu yıl altıncısı düzenlenen ve dışişleri bakanları düzeyinde katılım sağlanan forumun eşbaşkanlığını cumhurbaşkanı başdanışmanı reha denemeç ve birleşik krallık eski dışişleri bakanı jack straw yürütüyor. 24–26 mart’ta antalya’da gerçekleştirilen ve cumhurbaşkanı erdoğan’ın da bir konuşma yaptığı toplantılarda ortadoğu’dan 15 temmuz’a birçok konu ele alındı. bu sivil etkinliğe verilen önem, iki ülkenin birbirine yönelik stratejik yaklaşımının bir sonucu olarak değerlendirildi.

i̇lişkileri olumlu etkileyen bir diğer kritik olay da mavi marmara’ydı. birleşik krallık, türkiye’nin i̇srail ile yaşadığı sorunlarda genellikle hep türkiye’yi desteklemişti. mavi marmara olayında da i̇ngiltere, i̇srail’i eleştirdi. 2010’daki i̇srail saldırısında mavi marmara gemisinde yaralanan 13 i̇ngiliz vatandaşı, daha sonra i̇ngiltere’de soruşturma başvurusunda bulundular. i̇srail deniz kuvvetleri eski komutanı tümamiral eliezer alfred marom’un i̇ngiltere’de havaalanında kısa bir süre gözaltına alınması da i̇ngiltere’nin yaklaşımını ortaya koyuyor.

ekonomik i̇lişkiler

cameron hükümeti, ekonomik çıkarlar, söz konusu olduğunda çin halk cumhuriyeti gibi, uluslararası düzende batı’ya alternatif olma çabası içerisinde olan güçlerle de işbirliği yapmak yanlısıydı. cameron, birleşik krallık’ta ağır hissedilen 2008 krizinin etkilerini, bu tür hamlelerle ortadan kaldırmaya çalıştı. bu kapsamda çin’in dünya bankası’na alternatif olarak oluşturduğu asya altyapı yatırım bankası’na da katılma kararı aldı.

i̇ngiltere’nin türkiye’ye bakışı, avrupa’da tartışılan bütün insan hakları ve demokrasi sorunlarına karşın her zaman, çin’e benzer şekilde olumlu bir seyir izledi. nitekim başbakan theresa may’in ocak 2017’de türkiye’ye gerçekleştirdiği ziyarette, savunma sanayii alanında 125 milyon dolarlık antlaşmalar imzalandı. bu ziyarette insan hakları ve demokrasinin arka planda bırakıldığı yönündeki eleştirilere ilişkin i̇ngiltere başbakanlık sözcüsü, “insan hakları ve ticaretin birbirinden ayrı iki konu olduğu” ifadelerini kullandı.

i̇ki ülke arasındaki ticaret hacmi 2016 yılında 17,07 milyar dolardı. may’in türkiye ziyaretinde görüştüğü cumhurbaşkanı erdoğan, ticaret hacmini 20 milyar dolara çıkarma hedefini açıklasa da 2017 mart verileri, 2016 mart ayına göre 800 milyon dolarlık bir düşüş yaşandığını ortaya koyuyor.

(kaynak)

turizm

türkiye, birleşik krallık vatandaşları tarafından en çok tercih edilen turizm rotaları arasında bulunuyordu. türkiye için de i̇ngiltere en çok turist gönderen (rusya ve almanya ile birlikte) ilk üç ülke arasında bulunuyordu. 2015 yılı itibarıyla bu sıralama tamamen değişti. kültür ve turizm bakanlığı verilerine göre, 2017 mart ayında 2016’ya kıyasla, türkiye’ye giriş yapan i̇ngiliz ziyaretçilerin sayısı önemli ölçüde (26 bin civarı) azaldı. i̇ngiliz vatandaşlarının türkiye’deki turistler içerisindeki oranı da %4.1’den %2.6’ya düştü.

(kaynak)

kıbrıs

kıbrıs’ta garantör devlet statüsündeki i̇ngiltere, 2010 yılında türkiye’de ilan edilen stratejik ortaklık belgesi’nde belirtildiği üzere “politik eşitlik temelinde iki bölgeli ve iki toplumlu bir federasyon”dan yana. i̇ngiltere’nin eski dışişleri bakanı hammond, kıbrıs’ta çözümün sağlanması için, iki toplumun da talep etmesi halinde garantörlük haklarından da vazgeçebileceklerini ifade etmişti. i̇ngiltere’nin diplomatik çözüme böyle yatkın bir tutum alması; türkiye’yle olası bir çelişki yaşanabilecek, hassas konulardan bir diğerinde daha uzlaşma anlamına geliyor.

suriye i̇ç savaşı

birleşik krallık ve türkiye, son yıllarda, ortadoğu konusunda uyum içerisinde hareket ettiler. genel olarak iki ülkenin suriye politikaları hiç çelişmedi.
ışi̇d saldırılarının bütün dünyada büyük ses getirdiği ve türkiye’nin uluslararası kamuoyunda yoğun eleştirildiği 2015 yılında, david cameron’un türkiye pkk ve ışi̇d’e yönelik operasyonları hakkında yaptığı tek olumsuz açıklama, “türkiye’nin daeş’e ve daeş hedeflerine yönelik eylemlerini artırmasının iyi olduğunu düşünüyorum. odağın daeş’te olmasını istiyoruz” şeklinde olmuştu.

(kaynak)

ocak 2016’da i̇ngiltere parlamentosunda, komisyon başkanlarının sorularını yanıtlayan cameron, suriye’de, esad’ın iktidarda kaldığı bütün seçeneklerin, i̇ngiltere için tehdit oluşturacağını ifade ederek türkiye’nin pozisyonuna ne kadar yakın olduğunu gösterdi. aynı toplantıda, komisyon başkanlarının soruları üzerine, “türkiye’nin ışi̇d’i suriye’den defetmeye yönelik yeterli mücadeleyi vermediğini iddia etmek haksızlık olur.” yorumunu yaptı.

abd, ingiltere, fransa’nın suriye’deki kimyasal saldırı iddiaları sonrası 14 nisan 2018 tarihinde düzelediği hava harekatını değerlendiren dışişleri bakanlığı’nın açıklamasında “duma saldırısı karşısında tüm insanlığın vicdanına tercüman olan bu operasyonu memnuniyetle karşılıyoruz” denildi.

gerilimler

2016 yılının şubat ayında i̇skoç milletvekili natalie mcgarry, diyarbakır’da gözaltına alındı. kısa süre sonra serbest bırakılan i̇skoç parlamenter hakkında diyarbakır valiliği şu açıklamayı yaptı:

“sur içerisinde balıkçılarbaşı meydanı çevresinde yabancı uyruklu bir şahsın fotoğraflama yaptığının güvenlik görevlilerimizce tespit edilmesi üzerine şahsın kimlik kontrolü yapılmış, ibraz edilen pasaportta i̇skoçya vatandaşı natalie mcgarry olduğu anlaşılmıştır. yapılan işlem kimlik kontrolünden ibaret olup her hangi bir gözaltı işlemi yapılmamıştır.”

bilgi üniversitesi’nde öğretim görevlisi olarak çalışan i̇ngiliz akademisyen chris stephenson’un hdp bildirisi dağıtırken gözaltına alınması ve sınırdışı edilmesi, i̇ngiltere basınında geniş yer buldu.

2016 mart ayında katıldığı bir televizyon programında konuşan i̇ngiltere maliye bakanı george osborne türkiye’nin ab adaylığını i̇ngiltere’nin de veto edebileceğini açıklaması bir sürpriz olarak algılandı. osborne brexit öncesi bir başka programda da şu ifadeleri kullandı:

“türkiye geriye gitti. demokrasi ve insan haklarıyla ilgili büyük endişeler var. britanya hükümetinin siyasi tercihi türkiye’nin bu aşamada ab üyesi olmamasıdır”

osborne’un bu açıklamaları ankara’da i̇ngiltere’nin tutumu hakkında soru işaretlerine neden olsa da, birleşik krallık’taki referanduma yönelik ifadeler olarak değerlendirildi. ab’de kalma yanlısı olan osborne gibi cameron da türkiye’nin uzun süre ab’ye üye olamayacağını düşündüğünü söylemişti. birleşik krallık’ta 23 haziran 2016’da gerçekleşen referandum, ab’de kalınması gerektiğini savunan iktidara karşın ab’den ayrılma yönünde, az bir farkla sonuçlanmıştı. dolayısıyla i̇ngiltere’nin bu konudaki yaklaşımı anlamını yitirmiş oldu.

kampanyaları sırasında “76 milyon nüfuslu türkiye ab’ye girmek üzere. ab’den ayrılmak üzere oy kullanın.” argümanın da kullanıldığı brexit sonrası cameron istifa etti ve yerine yine muhafazakar olan theresa may geldi.

“brexit sürecini daha iyi yürütebilmek” amacıyla parlamentonun kesin desteğini almak isteyen may’ın aldığı kararla erken seçime giden birleşik krallık’ta sonuç azınlık hükümeti ve belirsizlik oldu. başbakan may’in lideri olduğu muhafazakar parti’nin milletvekili sayısı 330'dan 318'e düştü. may, hükümet kurmak için gerekli 326'yı kuzey irlanda’nın aşırı sağcı demokratik birlik partisi’nin (dup) dışarıdan desteğiyle sağlamaya çalışacağını açıkladı.