gazete manşetleriyle ve açıklamalarla 22 temmuz 2004'teki pamukova tren kazası
22 temmuz 2004’te sakarya’nın pamukova ilçesi sınırlarında, ankara-istanbul arasında hızlandırılmış tren seferini yapan yakup kadri karaosmanoğlu adlı tren aşırı hızdan dolayı raydan çıktı. kazada 230 yolcudan 41'i hayatını kaybederken 89 yolcu yaralandı. kazayı takip eden günlerde kamuoyu neleri tartışmıştı?
veri derleme: berke alikaşifoğlu/ 140journos stajı, can pürüzsüz/ 140journos
hızlı tren, 1975 yılından beri siyasetçiler tarafından vaat edilen fakat 2000'li yıllara kadar kesin bir ilerleme kaydedilemeyen uygulama ve “hızlandırılmış tren” türkiye’nin 2004 yılında tanıştığı proje…
projenin yeterliliği tartışmaları
hızlandırılmış tren projesi, makasların iyileştirilmesi, elektrik tellerinin hıza uygun hale getirilmesi, lokomotif dişlilerin oranları değiştirilip, raylardaki hız limitleri artırılması gibi çalışmalarla başlatılırken; projenin başlıca eksikleri elektrik mühendisleri odası tarafından şunlar olarak dile getirildi:
- rayların yenilenmemesi
“tcdd’nin istatistik yıllığına göre, raylardan yüzde 23.68'i 30 yaş ve üzerinde. yüzde 29'u 10 yaşından küçük, yüzde 33.10'u 11–20, yüzde 14.22'si 21–30 yaş arasında. yani rayların yüzde 71'i 11 yaşından büyük.
raylı taşımacılıkta en çok kullanılan hat olan istanbul — ankara hattı, tam 100 yıllık.
ilk defa abdülhamid döneminde, 1892'de işletmeye açılan hatta, son yıllarda sık sık kazalar oluyor. kazaların bir kısmı yük trenlerinde gerçekleştiği için kamuoyunun pek de dikkatini çekmedi.
yıllardır demiryollarının ihmal edilmesi nedeniyle bu hatta
2003 yılında tam 46 raydan çıkma vakası yaşandı. demiryolu ağının tamamında ise yine 2003'de 226 raydan çıkma vakası gerçekleşti.”
— emo’nun ‘hızlandırılmış kara tren’ başlıklı bülteninden
- hızlandırılan lokomotif ve trenlerin hıza uygun olmaması
“hızlandırılmış trenden önce makinistler limitleri geçerse ceza kesiliyordu. ancak hızlandırılmış trende limitleri yüzde 10 aşma hakkı tanındı. yani makinist 80 km hızla girmesi gereken viraja 88 km hızla girme hakkına sahipti.
hızlandırılmış tren için başlangıçta ankara ve istanbul’dan 10'ar makinist görevlendirildi. ancak hepsi de son derece deneyimli olan bu makinistler riskli olduğu için hızlı treni istemedi.
dolayısıyla kaza günü ilk kez uygulanan bir yöntemle ‘turnike’ sistemine geçildi. 65 makinistin nöbetleşe hızlandırılmış treni kullanması istendi. o gün hızlı treni kullanan makinist ilk kez bu sefere çıkıyordu.”
— emo’nun ‘hızlandırılmış kara tren’ başlıklı bülteninden
- daha önce belli bir hızın altında giden lokomotif ve vagonlar için sorun olmayan virajların hesap edilmemesi
“demiryollarının yüzde 64.6'sı düz, yüzde 35.4'ü ise virajlı.”
— emo’nun ‘hızlandırılmış kara tren’ başlıklı bülteninden
istifa tartışmaları
kaza sonrası dönemin ulaştırma bakanı binali yıldırım ve tcdd genel müdürü süleyman karaman ile genel müdür yardımcısı ali kemal ergüleç, kamuoyunun ve muhalefetin hedefindeydi. chp, tbmm’ye yıldırım hakkında gensoru verdi. istifa talebi karşısında “ben zor anlarda bırakıp kaçacak adam değilim” diyen yıldırım, kaza sonrası basın açıklamasında şu ifadeleri kullanacaktı:
“hızlı tren uluslararası bilimsel tanımı 250 kilometre ve üzerindeki trenlerdir. ancak 106 kilometre hız yapan bu trenin hızlı tren olması mümkün değildir. daha önce bu trenin istanbul-ankara hattındaki hızı 90 kilometre idi. 16 kilometrelik bir iyileştirmeden bahsediyoruz.
bu güzergahtaki 180 makas yenilenmiştir. böylece makaslardaki yavaşlamadan dolayı 45 dakika kazanılmıştır. yine treni hızlandırmak için ara duraklarda durma kaldırılarak zaman kazanılmıştır. vagonların hıza yetersiz kaldığı iddiaları da mesnetsizdir. sadece hızdan kaza oluşmaz. pek çok nedeni vardır. kullanıcı hatası önemlidir. dünyadaki örnekler gösteriyor ki kazaların yüzde 85’i insan hatasından oluşuyor. bu kazayı dönüp dolaştırıp sadece 16 km’lik hız artışıyla ilişkilendirmek insafa sığmaz. bunu siyaset aracı yapanları halka şikayet ediyorum. bunu ayıp sayıyorum.
projenin gündeme gelişi 30 mayıs 2003 tarihidir. o tarihten itibaren 180 makas ve raylar değiştirilmiştir. bu ülke raylarını dışarıdan satın alıyordu. biz geldik, rayları karabük’te yapmaya başladık. karabük artık ray imal eder duruma geldi. ayrıca traversler değişti, yol bakamı yapıldı. hemzemin geçitlerle ilgili çalışma yapıldı. deneme seferleri yapıldı. tüm bu hazırlıklardan sonra 4 haziran 2004’da hizmete açtık. düne kadar 192 sefer gerçekleştirildi.
çeşitli virajlar var, düz yollar var, makaslar var. her noktada aynı hızı yapma şansınız yok. bu nedenle demiryolları yöneticileri hangi noktada ne hız yapılacağını belirlemişler. bunu da bir kitapta toplamışlar. bu bilgileri makinistin bulunduğu mahalle asmışlar. hızlandırılmış tren projesinde eskiden uygulanan hızları hiç değiştirmedik. kazanın meydana geldiği 183. kilometredeki virajda talimattaki giriş hızı 80 kilometredir. kazadan sonra demiryolu teknik ekiplerinin trenin adeta kara kutusu diye adlandırılan hız diyagramından tesbit ettikleri hız 118 kilometredir.
demiryollarının son 50 yıldaki ölümlü kaza istatistikleri içinde bu kaza iddia edildiği gibi en büyüğü değildir. kazalar arasında 4. sırada yer alır.
ben 20 aydır ulaştırma bakanıyım. bakan istifa etsin deniliyor. bunun cevabını şöyle veririm: ben zor anlarda bırakıp kaçacak adam değilim. yaptığım her türlü işin arkasındayım bunun hesabını da gerekirse sonuna kadar veririm. biz iş yaptığımız için eleştiriliyoruz. hiçbir iş yapmasak hata da yapmazdık. büyük bir gönül rahatlığı ile söylüyorum ki bu proje ile ilgili her türlü tertibat önceden alınmıştır. bu kaza milletimizi derinden üzmüştür. halkımızın demiryollarından daha iyi yararlanması yolundaki çalışmaları bir suçmuş gibi göstererek buradan bizlere yüklenilmesini milletin takdirine bırakıyorum.”
başbakan erdoğan, kazayı takip eden günlerde kendisine “sorumluluk, makinistlerle sınırlı mı kalacak, yoksa ulaştırma bakanı ve devlet demiryolları genel müdürü’yle ilgili bir tasarrufunuz olacak mı?” sorusunu yönetilen muhabire, “siz hangi kurumdansınız?” diye sordu. “radikal gazetesi” yanıtını alan erdoğan’ın “çok radikalsiniz” demesi üzerine muhabir, “soru sormak görevim” dedi. “sorunun cinsi önemli. acıyı paylaşmıyorsunuz” diyen erdoğan’a muhabir, “bizim de acımız” yanıtını verince, erdoğan, “öyleyse bu soru sorulmaz. önce bu kazanın nedeni nedir, kaza neden olmuştur, bunların üzerinde durun. i̇lk sorduğunuz soru akla gelmeyecek en son sorudur” dedi. “1950‘den bu yana aynı hat üzerinde aynı şekilde 10’un üzerinde kaza olduğunu” söyleyen erdoğan, “öyle aklınıza her gelen şeyde, her kazada kalkıp da pat diye burada tasarruf sahibi olan bakandı, hükümetti, bunları böyle görevden mi aldıracağız. haddinizi bilerek soruları sorun” dedi.
kazaya ilişkin “takdir-i ilahi, allah’ın işi” değerlendirmesini yapan tcdd genel müdür yardımcısı ali kemal ergüleç ile tcdd genel müdürü süleyman karaman görevinden alındı ancak karaman 8 temmuz 2005’te mahkeme onayıyla tekrar koltuğuna geri dönerken ergüleç iett genel müdürlüğü’nde araştırma planlama koordinasyon uzmanı olarak çalışmaya başladı.
kazada hayatını kaybedenlerin sayısını 139 olarak açıklayan sakarya il sağlık müdürü aziz öğütlü, “rakam hatası dolayısıyla vicdanını rahatlatmak için bakanlığa istifa dilekçesi verdiğini” açıkladı. ölü sayısındaki hatanın gerekçesi sağlık bakanlığı tarafından “tek tek ceset torbalarında bulunan vücut parçalarının da birer kişi olarak sayılması” olarak duyurulacaktı.
adli süreç
pamukova cumhuriyet savcılığı’nca oluşturulan bilirkişi raporunda birinci makinist 8’de 3, ikinci makinist 8’de 1 ve tcdd 8’de 4 kusurlu bulundu. trenin, 80 km/saat hızla girilmesi gereken viraja 132 km/sa ile girmesi, bilirkişi raporunda kaza nedeni olarak yer aldı.
2008 yılında birinci makinist fikret karabulut 2 yıl 6 ay hapis ve 100 ytl para cezasına çarptırılırken, ikinci makinist recep sönmez 1 yıl 3 ay hapis ve 333 ytl para cezası aldı. savcılığın, tcdd genel müdürü için soruşturma talebi ise binali yıldırım tarafından reddedildi. birinci makinist 5 ay, ikinci makinist ise 3 ay tutuklu kaldıktan sonra serbest bırakıldı. mağdurların avukatları, asıl suçlu olarak gördükleri tcdd hakkında ve kusurlu bulunan rayların yapımında/ kullanımında katkısı olan asıl suçluların bulunması için suç duyurusunda bulunsa da, danıştay tarafından geri çevrileceklerdi.
2010 yılında yargıtay tarafından bozulan davanın sakarya 2. ağır ceza mahkemesi’nde yeniden görülmesi kararlaştırıldı ancak dava 7 şubat 2012 tarihinde zamanaşımından düştü. 2014 yılında bu zamanaşımı kararı da yargıtay tarafından bozulacaktı.
“pamukova’da 2004’te 41 kişinin öldüğü hızlandırılmış tren kazasında mahkemenin iki kararında da usul hatası yapması nedeniyle dava zaman aşımına uğrayacak. mahkeme kararlarında sanık ve avukat isimlerini unutmuş, gerekçeli karara da suç yerini yazmamıştı. son duruşma da, ifade vermesi gereken 5 kişi gelmeyince ertelenmişti” — 7 şubat 2012 tarihli milliyet gazetesi
11 ağustos 2004 tavşancıl tren kazası
22 temmuz günü yaşanan hızlandırılmış tren kazasından sonra bir süre yolcu taşımacılığı yapılmayan ankara-i̇stanbul demiryolu hattı, 7 ağustos cumartesi günü yineden açıldı. ancak 11 ağustos günü bu kez başkent ekspresi ile i̇stanbul’dan adapazarı’na giden adapazarı ekspresi, kocaeli’nin tavşancıl beldesi’nde çarpıştı. bu kez 9 vatandaş hayatını kaybederken, 74 kişi yaralandı.
bilirkişi raporun kaza ışık ihlali olarak tanımlanırken, başkent ekspresi makinisti hasan yücedağ 8de 4 oranında kusurlu bulundu. kazada ölen makinist soner gürkan, yardımcı makinistlik görevini yapmadığı gerekçesiyle 8de 2 kusurlu bulundu. tcdd ise lokomotifte 21 bin dolar değerindeki otomatik tren durdurma sisteminin (ats) olmamasından dolayı 8de 2 oranında kusurlu görüldü.
yüksek hızlı tren
25 temmuz 2014 tarihinde eskişehir-pendik arasındaki demiryolu hattı çalışmalarının sona ermesiyle ankara-istanbul arasındaki hızlı tren seferleri pendik’e kadar başlatıldı.
yüksek hızlı tren (yht) için, tren yollarının altyapısı, zemini, rayları, virajları ve elektrik telleri tamamen yenilenip yüksek hıza uygun aerodinamik lokomotif ve vagonlar alındı. bu durumda bile günümüzde ankara-istanbul arası yht ile yaklaşık 4 saatte kat edilirken, hızlandırılmış tren bu yolu 5 saat 15 dakikada kat ediyordu.
günümüzde aktif olarak hizmet veren 3 yht hattı bulunmakta: ankara-istanbul (3 buçuk saat), ankara-konya (1 buçuk saat) ve eskişehir-konya (1 saat 40 dakika). ankara-izmir, ankara-sivas-kars, ve ankara-istanbul arasına bursa istasyonu entegresi, bugün yapımı süren ve birkaç yıl içerisinde tamamlanması planlanan hatlar.