türk dış politikasında alternatif güzergah arayışları: rusya

türk dış politikası yeni bir arayış içinde mi? kısa vadede rota değiştirmek mümkün mü? suriye’nin kuzeyinde yaşanan gelişmeler ve 15 temmuz sonrası süreçte türkiye’nin dış politika seçeneklerini ele alıyoruz.

ikinci inceleme: rusya

türkiye-rusya ilişkilerinin 500 yıllık geçmişinde barış ve işbirliği dönemleri istisnai dönemler. işbirliği olanaklarının değerlendirilmediği 1980 öncesi dönem için prof. dr. erhan büyükakıncı şu ifadeleri kullanıyor:

“tarihsel sorunlar ve coğrafi yakınlıktan ötürü çatışmacı eğilimlerle gelişen ve bazı tarihçilere göre şizofrenik özellikler gösteren türk-rus ilişkileri, aslında işbirliği olanaklarının sistem değişkenleri nedeniyle sorgulanamadığı bir etkileşim biçimiydi.” (kaynak)

orta asya ve kafkasya’da nüfuz alanları çatışması, eski sovyet cumhuriyetlerine yönelik politikalar, çeçen ve kürt sorunları, boğazların hukuki statüsü üzerine tartışmalar 1990’lı yıllarda türk-rus uzlaşmazlığını derinleştiren ana konulardı. son dönemde ekonomik ve jeopolitik işbirliğinin geliştirilmesi, türk akımı gibi projelerin gündeme getirilmesi, türk dış politikasında rusya federasyonu’nu, batı’nın bir alternatifi olarak öne çıkardı. bu yakınlaşma ile zaten enerjide dışa bağımlı olan türkiye’nin ithalatının ekseni büyük oranda rusya’ya döndü. keza türkiye’nin ilk nükleer santral ihalesi de ruslara verildi. enerji karşılığında türk yatırımcılar — özellikle inşaat sektörü — rusya’nın geniş pazarına açılma imkanı yakaladı ve türkiye’yi turist olarak ziyaret eden rus vatandaşlarının sayısı 2014 yılında 4 milyonu aştı.

bu gelişmeler yaşanırken suriye krizi ekseninde oluşan siyasal gerilim 2015’te bir rus jetinin düşürülmesi, 2016’da rusya’nın ankara büyükelçisi andrei karlov’un öldürülmesi olaylarıyla had safhaya ulaştı. tüm bunlara karşın 15 temmuz sürecinde abd ile ilişkileri gerilen türkiye için rusya’yla yakınlaşma stratejik bir hamle olarak görüldü; rusya da enerji sektöründe ve siyasal anlamda nüfuzunu artırarak krizleri fırsata çevirmesini bildi. dolayısıyla iki taraf için ilişkilerde istikrarı ve normalleşmeyi esas almak ideal hale geldi.

türkiye-rusya ilişkilerindeki belirleyici faktörler

lider profilleri

erdoğan ve putin’in iç ve dış politika söylemlerindeki yakınlık dikkat çekici bir unsur olarak öne çıkıyor:

• putin, sscb’nin dağılmasını “20. yüzyılın en büyük felaketi” olarak tanımlıyor ve eski sovyet ülkelerine karşı hegemonik bir politika izliyor. erdoğan ise özellikle ahmet davutoğlu’nun dışişleri bakanlığı ve başbakanlığı döneminde yoğunlaşan bir “yeni-osmanlıcı” söylem geliştirerek ortadoğu’daki etkisini artırmaya çalışmıştı. dış politikada bu tür genişlemeci, hegemonik arayışlar liderlerin dış politika söylemlerini benzeştiriyordu. buna karşın türkiye’nin nato üyeliği, rusya’nın ortadoğu politikası vb. nedenlerle işler çok daha karmaşık bir hal aldı.
• putin iktidarının ilk yıllarından itibaren “süper başkanlık modeli” çerçevesinde son derece merkeziyetçi bir iktidar hiyerarşisi oluşturulmuştu. 1990’lı yıllarda seçimle gelen bölge valileri, artık putin tarafından atanır oldu. putin’in iç politikada sloganlaştırdığı kavramlar: “güvenlik ve bekaa” şeklinde oldu. (kaynak)
• erdoğan da cumhurbaşkanı seçildiği 2014 sonrasında cumhurbaşkanının devletin karar alma mekanizmalarının başındaki tek yetkili olduğu bir sistemi uyguladı ve 16 nisan referandumuyla bunu anayasal hale getirdi. tayyip erdoğan’ın başbakanlığının son döneminde ve cumhurbaşkanlığı döneminde sloganlaştırdığı kavramlar, “istikrar ve üst akla karşı mücadele” oldu.

doğalgaz boru hattı: türk akımı

rus doğalgazının avrupa’ya taşınmasını güvensiz ukrayna güzergahından ayırıp türkiye topraklarından sağlama projesi için rusya, karadeniz’in altına boru hattı döşemeyi öngörmüştü. türkiye için ekonomik ve stratejik anlamda hayati önemde olan proje için hazırlıklar sürüyor.

türk akımına ilişkin bir beyanatında vladimir putin şu ifadeleri kullanmıştı:

“benim hiç şüphem yoktu. erdoğan’a da söyledim. ‘aramızda yaptığımız anlaşmayı şimdilik gizli tutalım, açıklamayalım, avrupalı kazları kızdırmayalım. yarın soluğu burada alırlar’ dedim. ancak delikanlı adam (rusça: krepkiy mujik) erdoğan, bizim kimsenin malını çalmadığımızı belirterek gizlemenin gereksiz olduğunu söyledi”

enerji bağımlılığı ve nükleer santral

elektrik mühendisleri odası’na göre, türkiye’nin enerjide dışa bağımlılık oranı %72. tüik’e göre 2014'te rusya’ya ödenen enerji faturası 16,5 milyar dolar. doğalgaz konusunda da rusya’ya mutlak bağımlılık söz konusu. bu bağımlılığın bir diğer yönü, türkiye’deki elektrik üretiminin de doğalgaz santrallerinden yapılması.

enerjide dışa bağımlılık oranını düşürmeyi hedefleyen çalışmalardan biri olan akkuyu nükleer güç santrali projesi de rus devlet nükleer enerji şirketi rosatom tarafından yürütülüyor.

türkiye — abd ilişkileri

rusya, abd karşısında yeni bir güç merkezi oluşturma ve yakın çevre ülkelerinde nüfuzunu artırmaya yönelik politikalar uyguluyor. bu anlamda rusya’nın enerjiyi yumuşak güç (soft power) olarak kullanması abd politikalarıyla çelişen aktörleri yanına çekme yolunda önemli. yine de türkiye’nin nato’nun kurucu üyelerinden biri olduğunu göz önünde tutmak ve geliştirdiği ilişkilerin sınırlı olduğunu akılda tutmak gerekiyor.

türkiye, cumhurbaşkanı erdoğan’ın bir alternatif olarak gördüğü şangay işbirliği örgütü’nü de tartışıyor.

ilişkilerin gidişatını belirleyen başlıca olaylar

büyük eşik: uçak krizi

24 kasım 2015'te rus su-24 tipi jeti türkiye’nin hava sahasını ihlal ettiği gerekçesiyle düşürüldü. olayda bir rus pilot hayatını kaybetti.

rusya devlet başkanı vladimir putin, rus uçağının düşürülmesinin iki ülke arasındaki ilişkilerde ciddi sonuçlar doğuracağını söyledi ve ilk kez türkiye’nin “teröristleri desteklediğini ve ışid’in petrol ticaretinde rol oynadığını” söyledi. putin, “sırtımızdan bıçaklandık” dedi.

uçak krizinin iki ülke ilişkilerine etkileri

• turizm: türkiye-rusya ilişkilerinde türkiye ekonomisinin önemli gelir kalemlerinden olan turizm her zaman büyük önem arz etti. türkiye, rus vatandaşlarının turizm tercihlerinin başında gelen ülkelerden biri. 2010 yılından 2014 yılına kadar türkiye’yi ziyaret eden rus turist sayısı yükselen bir ivme göstermişti.

uçak düşürme krizinin yaşandığı 2015 yılında ise bu yükseliş durdu. 2015'te 3,65 milyon kişi olan rus turist sayısı 2016'da %0,86'a düştü. uçak krizini takiben rus hükümetince getirilen düzenlemeler, söz konusu değişimde etkili oldu.

putin’in, uçak krizi sonrası açıkladığı, türkiye’ye yönelik charter uçuşların ve tur organizasyonlarının yasaklanması yaptırımlarının yanında rusya dışişleri bakanlığı’nın, türkiye’ye seyahat edilmemesi yönündeki resmi uyarı mesajları da yer aldı.

• ticaret: rusya-türkiye ticari ilişkilerinin en önemli kalemini enerji oluşturuyor. türkiye’nin doğalgaz ithalatında, rusya’nın payı %55 olup, bu alandaki ticaret uzun dönemli antlaşmalarla sağlanıyor. dolayısıyla uçak krizi, türkiye’nin rusya’dan ithalatını oran olarak rusya’ya ihracatından daha az etkiledi. krizin ardından putin, imzaladığı bir dizi yaptırımla, türk menşeili bazı gıda maddelerinin ihracatını kısıtladı ve türk tırlarının rusya’ya girişine yeni düzenlemeler getirdi. türk şirketlerinin rusya’daki faaliyetlerine yeni engeller koyan ve vizesiz seyahat uygulamasını da kaldıran bu yaptırımlarla türkiye’nin ihracatında düşüş yaşandı.

rusya’ya ihracatı 1 ocak 2016’dan itibaren resmen yasaklanan ürünler şunlar oldu: domates, salatalık, portakal, mandalina, nektarin, elma, armut, kayısı, şeftali, erik, üzüm, çilek, kuru soğan, renkli lahana, brokoli, tuz, karanfil, tavuk ve hindi eti.

(kaynak)

27 haziran 2016: özür mektubu

erdoğan’ın 27 haziran’da putin’e gönderdiği mektupta şu ifadeler yer aldı:

“bir kez daha üzüntümü ve derin başsağlığı dileklerimi ölen pilotun ailesine iletmek istiyorum ve özür diliyorum. tüm kalbimle acılarını paylaşıyorum. rus pilotun ailesini türk ailesi olarak kabul ediyoruz. verilen acıların ve zararın hafifletilmesi için gerekli tüm inisiyatifleri almaya hazırız.”

15 temmuz darbe girişimi sonrası rusya’dan türk hükümetine destek veren açıklamalar yapılması da ilişkilerin ısınmasına katkıda bulundu. uçak krizi sonrası erdoğan ile putin arasındaki ilk yüz yüze görüşme, 9 ağustos 2016’da st. petersburg’da gerçekleşti. bu aynı zamanda cumhurbaşkanı erdoğan’ın darbe girişimi sonrası ilk yurtdışı ziyaretiydi. charter uçuş yasağı, 28 ağustos 2016 günü rusya başbakanı dmitri medvedev tarafından imzalanan kararname ile kaldırıldı.

putin de 31 mayıs 2017 tarihinde bazı ekonomik kısıtlamaları içeren yasakların kaldırılmasına yönelik kararnameyi imzaladı.

suriye iç savaşı

rusya’nın bayırbucak ve halep’teki operasyonları, türkiye kamuoyunda tartışma konusu oldu ve sık sık rusya’ya yönelik protestolar gerçekleştirildi.

rusya’nın savvaştaki pozisyonunu suriye’de esad’lı geçiş hükümeti; öso, el-nusra ve ışid’in sahadan temizlenmesi; suriye demokratik güçleri çatışı altında pyd-ypg’nin desteklenmesi oluştururken; türkiye’nin pozisyonunu ise esad’sız geçiş, öso’nun desteklenmesi ve hakimiyet alanının tutulması (fırat kalkanı operasyonu), suriye’nin kuzeyinde uçuşa yasak güvenli bölge kurulması ve pkk ve pyd-ypg’yle mücadele oluşturuyor.

suriye iç savaşının ilk günlerinden bu yana çatışmacı bir ilişki ortaya koyan iki devlet, karlov suikastının ardından 20 aralık 2016’da gerçekleşen zirvede suriye konusunda ortak bir bildiri hazırladı. rus dışişleri bakanı lavrov mutabakata ilişkin olarak “rusya, iran ve türkiye suriye’de bir numaralı önceliğin rejim değişikliği değil, terörist tehdidin bastırılması olduğu konusunda görüş birliği içerisinde” dedi.

öte yandan, kazakistan’ın başkenti astana’da yapılan görüşmelerde rusya, türkiye ve iran suriye’deki ateşkesin denetlenmesi için üçlü bir mekanizma oluşturdu. astana görüşmelerini soçi’deki ulusal diyalog kongresi takip etti. astana/soçi mutabakatları türkiye-iran ve rusya’nın bölgede etkinliğini arttırdı.

rusya’nın suriye’deki doğrudan çıkarları, bu ülkenin savaşa neden bu denli müdahil olduğunu açıklamak bakımından önemli:

-rusya, suriye’deki silah ithalatında yüzde 71 paya sahip
-rusya’nın ortadoğudaki tek askeri üssü suriye’de
-doğalgaz rekabeti (katar’ın avrupa pazarına açılmasının önüne geçmek ve gerekirse suriye üzerinden geçen yeni bir doğagaz boru hattı projesi inşa etmek)
-radikal islam tehdidi (rusya nüfusunun %15’i müslüman)
-rusya ve suriye arasındaki tarihi yakınlık

(kaynak)

karlov suikastı

19 aralık 2016 günü, rusya büyükelçisi andrey gennadiyeviç karlov, ankara’da, çağdaş sanatlar merkezi’ndeki bir resim sergisinin açılışında silahlı saldırıya uğradı. açılış sonrası konuşma yaparken silahlı saldırıya uğrayan karlov yaşamını yitirdi.

suikast, rus ve türk yetkililerce “provokasyon”, “türkiye-rusya ilişkilerinin normalleşmesine karşı bir saldırı” şeklinde değerlendirildi.

9 şubat 2017: suriye’de türk askerleri vuruldu

suriye’de 3 tsk mensubunun hayatını kaybettiği saldırının rus jetleri tarafından “kazaen” gerçekleştirildiği duyuruldu.

29 aralık 2017: s-400 anlaşması imzalandı

türkiye, rusya’dan s-400 füze savunma sistemi satın alan ilk nato ülkesi oldu.